Literumaj cerbumoj
Literumaj cerbumoj
Multaj legantoj certe legis la reklamon por la Esperanta tekstoprilaborilo Ĉapelilo, kiu ekfuroras en nia mondeto. Tiu produkto entenas tre imponan literumilon specialigitan pri Esperanto. Kiu havas jam nur iom da sperto pri nacilingvaj literumiloj, tiun la Ĉapelila literumilo vere balaos el la seĝo. Ĝi fakte pintas. Eksklude por la revuo Monato, jen ĝiaj plej internaj sekretoj.
|
Kontroli la literumadon de iu teksto per komputilbaza tekstprilaborila programo hodiaŭ ne plu estas tiom malofta afero, minimume ne tiam, kiam temas pri iu vaste uzata nacia okcidenta lingvo kiel la Angla, Franca, Hispana aŭ Germana. Ĉe malmulte popoliĝintaj lingvoj la afero tamen iom alie aspektas kaj literumiloj por iu planlingvo kiel ekzemple Esperanto en formo de aĉetebla produkto praktike ne ekzistas. Des pli sensacia estas taksinda la Ĉapelila literumilo, kiu rilate al Esperanto per sia kapableco transpasas la plej bonajn nacilingvajn produktojn de ege eminentaj kaj dolarmiliarde pezaj entreprenoj. Apenaŭ kredeble, tiun pintan rangon fakte atingis la firmao Professional Consulting ene de sia produkto Ĉapelilo danke al la relativa reguleco de la planlingvo Esperanto. La bazo de ĉiu literumilo ne tre surprize estas granda vortaro. Tiu plej konvene entenu ĉiujn vortojn de la celata lingvo. Ĉar vortoj de jaro al jaro naskiĝas kaj samtempe aliaj vortoj formortas, kompreneble estas tia kompleta vortaro principe ne difinebla. Aldone multaj lingvoj permesas kombini radikojn al novaj vortoj kaj, bedaŭrinde por ĉiu literumilprograma vortaristo, tiaj kombinaĵoj povas praktike ekesti ĉe ĉiu uzanto kvazaŭ spontanee. Pro tio literumilaj vortaroj plej ofte nur entenas la pli ofte uzatajn vortojn kaj vortkombinojn de specifa lingvo. Tute specialspeca problemo ekestas en lingvoj fleksiaj. Tiaj lingvoj kutime modifas iun parton de baza vorto por signi ĝiajn diversajn gramatikajn rolojn ene de propozicio aŭ montri kelkajn aliajn vortrilatajn konceptojn. Tiaj fleksiaĵoj estas ofte tre frapaj. Ilustre jen kelkaj interesaj pluraloj: Apfel -> Äpfel (Germane) animal -> animaux (France) ox -> oxen (Angle) Ĉar tiaj fleksioj ne estas sufiĉe regulaj oni fakte devas enmeti ĉiujn fleksiitajn formojn de ĉiu registrinda vorto en la vortaron. Tio evidente enorme grandigas ĝin kaj fakte por registri 1000 terminojn, oni pro fleksioj eble devos envortarigi 5000 ĝis 8000 formojn, evidente iom depende de la lingvo celata. Se la lingvo havas ampleksan kazan sistemon aŭ komplike konjugacias siajn verbojn, evidente la fleksiaĵoj rekte abundas kaj la vortaro vere eksplodos, kvankam estas metodoj tre efike enstokigi vicon da similaĵoj. La reduktado per analizoLa situacio ĉe Esperanto estas ege pli favora. Kvankam Esperanto aspektas kiel tipa Latinida fleksia lingvo, ĝi fakte estas pro sia reguleco preskaŭ pure aglutina. Ĉiuj finaĵoj estas en vero regule aplikataj gramatikaj brikoj. Kontraste al etne libere evoluintaj lingvoj la eblaj Esperantaj finaĵoj ekzemple ĉe substantivo estas senescepte regulaj. Ni pritraktu la substantivon "kanto": kanto -> kanton, kantoj, kantojn, kant'. Tia reguleco troviĝas same ĉe la parenca adjektivo "kanta": kanta -> kantan, kantaj, kantajn, kante. Ankaŭ la simplaj verbaj formoj de "kanti" estas ne malpli regulaj: kanti -> kantu, kantas, kantis, kantos, kantus. Pro tio la konstruantoj de Ĉapelilo, celante ja Esperanton, povis rezigni entute registri tiujn regule deriveblajn formojn en la Ĉapelila vortaro. Fakte ĝi nur entenas rilate al la supraj ekzemploj tri enregistraĵojn, nome: kantakanti kanto Per tiuj 3 enregistraĵoj Ĉapelilo kapablas kontroli tamen ĉiujn16 malsamajn formojn ene de la teksto de la uzanto. Nome: kanto, kanton, kantoj, kantojn, kant', kanta, kantan, kantaj, kantajn, kante, kanti, kantu, kantas, kantis, kantos, kantus Tiukaze temas evidente pri levila efiko laŭ 16:3. Mankas ekkoneble ankoraŭ la participoj de la verbo "kanti". Tiujn tamen Ĉapelilo pritraktas kiel normalajn adjektivojn - kio ene de Ĉapelilo koncepte inkludas adverbon - aŭ taŭgkaze kiel substantivojn. En la literumila praktiko por kontroli propozicion Ĉapelilo, antaŭ ol konsulti la vortaron, analizas la kontrolotan tekston kaj reduktas unuaŝtupe ĉiun vorton al ĝia vortare norma formo. El: Tri nigraj katoj gratis la malpure blankan hundon. iĝas: tri nigra kato grati la malpura blanka hundo Substantivoj, adjektivoj, e-specaj adverboj kaj verboj ĉiuj normiĝas. Kiel oni facile tamen ekkonas, devas aldone ekzisti speciala klaso por vortoj kiel "tri" kaj "la". Nome "tri" ne estas verbo malgraŭ la finaĵo "-i" kaj same "la" ne estas adjektivo malgraŭ la finaĵo "-a". Al tiu klaso por strangaĵoj apartenas ankaŭ multaj tre ofte bazaj adverboj finiĝantaj per "-aŭ" kaj ĉiuj prepozicioj, konjunkcioj kaj numeraloj. Cetere, pro tio, ke akuzativigeblaj adverboj - ekz. "hejmen", "supren" - estas relative maloftaj kaj ne ĉiam senchave fareblaj, ankaŭ tiuj apartenas al tiu kvara Ĉapelila klaso. Simile, multaj formoj de la tiel nomataj tabelvortoj - ekzemple "tiu", "kies", "neniam" - troviĝas en tiu klaso. |
|
![[plu]](rechts.gif){kind=small}
![[retro]](links.gif){kind=small}