---



Oecologische indelingen voor vissen

Zone-indeling
Dit is een klassieke indeling, afkomstig uit Midden-Europa (Smolian 1920, geciteerd in Schouten en Quak 1993). De indeling gaat uit van het ecosysteem van de rivier, bezien van de oorsprong als gletsjerbeek tot het mondinggebied met getijdenzone en overgangen naar zout water. Het ideale systeem waarin de mens nog weinig aan de rivier geknutseld en verpest had. Omdat deze ideale situatie in West-Europa praktisch voorbij is, heeft de indeling weinig zin. De typische Nederlandse, vaak kunstmatig ontstane watertypen zoals sloten, kanalen, meren en plassen niet in dit systeem te passen. Het zonesysteem onderscheidt zes segmenten. Vissen behoren niet strikt tot een bepaalde zone. Er is veel overlap, sommige vissoorten kunnen in verschillende zones voorkomen.
1. Forelzone
   Hierin staat de beekforel centraal. Voor bergbeken geldt dat er ook jonge zeeforel en zalm voorkomt. Vaak wordt de forelzone weer opgesplitst in diverse typen die voor Nederland helemaal niet relevant zijn. Het water hoort voedselarm en koud te zijn. De bodem bestaat uit schoon grind, zand en plaatselijk in rustige binnenbochten wat slib. Mogelijk voldeden een paar zijbeken van de Geul in Zuid-Limburg aan de typering forelzone. Deze beken zijn verloederd door vermesting, aantasting beekbegeleidende vegetatie (nadelige invloed op onder meer watertemperatuur), en daling grondwaterstand waardoor afvoer slecht gebufferd is.

2. Vlagzalmzone
   Hier is de vlagzalm dominant, er zijn weer vele, vaak ook in andere zone voorkomende begeleidende vissoorten. Mogelijk behoort de Geul hiertoe. Het water is iets voedselrijker, er is afwisseling van grind, zand en slib en de beek in wat dieper en breder dan in de forelzone. Aan de restauratie van de Geul wordt gewerkt.

3. Barbeelzone
   In deze zone is de barbeel prominent, met weer een groot aantal begeleidende soorten. Waarschijnlijk kan alleen de Maas tussen de zuidgrens met België en Maasbracht, de zogenaamde Grensmaas tot de barbeelzone gerekend worden. Dit is de middenloop van een rivier door zacht glooiend heuvelland. Het water is iets voedselrijker dan in de vorige zone. Schone grindbodems (grindbanken) zijn voor de typische vissoorten een belangrijke voorwaarde voor het voltooien van de levenscyclus. Ook hier zijn ernstige problemen met milieuvijandige stoffen in het water, vermesting en heel nadelig voor vis een slechte watervoering. Er lopen twee kanalen evenwijdig aan de rivier en in tijden van waterschaarste wordt het water eerst door de kanalen geleid.

4. Brasemzone
   Deze zone heeft de brasem als dominerende soort. Het is oorspronkelijk echter een zeer soortenrijke gemeenschap. De verbraseming, een toestand waarin de brasem fysiek (qua aantal en /of biomassa) domineert is een door overbemesting ontstane toestand.
   Traditioneel de zone van de laaglandrivier. Het water is hier van oorsprong al enigszins voedselrijk water. Tot dit type behoren ook stilstaande wateren die ontstaan zijn door natuurlijke bochtafsnijdingen of plassen in overstromingsvlakten die een groot deel van het jaar van de stromende rivier zijn afgesloten. Het prehistorische Nederland (Holoceen) moet heel rijk geweest zijn aan dit soort wateren. Dit landschapstype, waarin verlanding, dus veenvorming optrad, was zeer dynamisch. In de ruimte en de tijd was er afwisseling in habitats: kale zandbanken, steile oevers, luwteplaatsen met ondergedoken waterplanten, rietmoerassen en ooibossen.

5. Hoge brakwaterzone
   Hier meer kenmerkende soorten: pos, spiering, paling en driedoornige stekelbars. Dit is ook een zeer dynamisch landschap. Hier stroomde de rivier zeer langzaam en werd slib afgezet. Hier vond ook verlanding (veenvorming ) plaats, dus rijke vegetaties. Soms was het water brak, dus de vissoorten die hier leefden waren daaraan aangepast. Zoetwatervissoorten als pos, blankvoorn, kolblei, snoek en kwabaal kunnen leven in brak water. Verder was deze zone belangrijk voor de trekkende vis.

6. Lage brakwaterzone
   Net als in de vorige zone zijn hier meer soorten. Steur, bot, zee- en rivierprik behoren tot de kenmerkende soorten ten opzichte van de hoge brakwaterzone. Hier was de invloed van de zee voortdurende merkbaar. Dit is het (oorspronkelijke) estuarium met zand- en slibbanken, afgewisseld door diepe geulen waarin de stroomsnelheid door eb en vloed werd beïnvloed. Hier lagen de paaigebieden van de trekkende spiering in de diepe geulen en in ondieptes met grind en zand paaiden de fint. Larven van deze haringachtige vis waren aangepast aan deze habitat door een eigen foerageerritme afgestemd op eb en vloed. Bij sterke stroming verbleven ze dicht bij de bodem, bij opkomend tij, als de afstroming door de rivier en het opkomende zoute water elkaar in evenwicht hielden, werd er gefoerageerd. Zeegrasvelden en zandplaten met een typische zoutflora behorend tot dit type.

   Helaas is deze hele indeling geschiedenis geworden, maar kan in de toekomst een rol spelen als streefbeelden voor ecologisch herstel. Er zij al heel wat bomen gesneuveld voor de vele nota's van overheidsbiologen gewijd aan ecologisch herstel.

In Nederland veelgebruikte indeling voor zoetwatervissen

1. Eurytope soorten (Eu)
   Dit begrip betekent hetzelfde als euryoek (Grieks: eury = wijd; oikos = huis; Latijn: topus = plaats) Eurytope vissoorten komen voor over een breed traject van milieugradiënten. Alle stadia van deze vissoorten komen zowel in stilstaand als stromend water voor. Tot deze groep behoren de meest voorkomende soorten.

2. Limnofiele soorten (Li)
   (Grieks: limne = poel, stilstaand water; philein = beminnen) Dit zijn soorten waarbij alle levensstadia gebonden zijn aan stilstaand water met een rijke begroeiing Deze soorten zijn voornamelijk de begeleidende soorten van de brasemzone, behalve de snoek die ook in klein stromend water voorkomt, mits daar ook planten of andere mogelijkheden voor schuilgelegenheid is.

3. Obligaat rheofiele soorten (Ro) Rheofiel betekent stroomminnend (Grieks: rheëin = stromen). Alle levensstadia zijn gebonden aan stromend water, verbinding met zee niet noodzakelijk. Hier treffen we beekforel, vlagzalm en barbeel aan, de kensoorten van de bijbehorende zones met stromend water en de begeleidende soorten waarvan er ook een drietal (kopvoorn, barbeel en sneep) wel eens afdalen in de lagere stroomgebieden van de rivier die tot de brasemzone behoren.

4. Partieel rheofiele soorten (Rp) Sommige levensstadia zijn gebonden aan stromend water. Dit water moet dus in verbinding staan met beek of rivier. Deze vissoorten zoeken in de paaitijd stromend water op, maar verblijven als volwassen vis veelal in stilstaand water. Overigens kunnen zonnebaars, kwabaal en de dwergmeervallen zich ook voortplanten in stilstaand water.

5. Rheofiel zoet - zout (Rz) Dit zijn stroomminnende soorten die van zout naar zoet trekken om te paaien, dit zijn de anadrome soorten zoals zalm, zeeforel, steur en houting. Daarentegen zijn er soorten als paling en bot die van zoet naar zout trekken om te paaien (Grieks: ana = naar boven; kata = naar beneden; dromein = rennen)

In Nederland veel gebruikte indeling voor zoetwatervissen
Nederlandse naam	Latijnse naam	Type nl
Paling (rode aal)	Anguilla anguilla	Eu
Brasem	Abramis brama	Eu
Kolblei	Abramis bjoerkna	Eu
Roofblei	Aspius aspius	Eu
Karper	Cyprinus carpio	Eu
Blankvoorn	Rutilus rutilus	Eu
Meerval	Silurus glanis	Eu
Pos	Gymnocephalus cernuus	Eu
Baars	Perca fluviatilis	Eu
Snoekbaars	Stizostedion lucioperca	Eu
Kroeskarper	Carassius carassius	Li
Giebel	Carassius auratus gibelio	Li
Graskarper	Ctenopharyngodon idella	Li
Vetje	Leucaspius delineatus	Li
Bittervoorn	Rhodeus sericeus	Li
Ruisvoorn	Rutilus erythrophthalmus	Li
Zeelt	Tinca tinca	Li
Kleine modderkruiper	Cobitis taenia	Li
Grote modderkruiper	Misgurnus fossilis	Li
Snoek	Esox lucius	Li
Amerikaanse hondsvis	Umbra pygmaea	Li
Gup	Lebistes reticulatus	Li
Tiendoornige stekelbaars	Pungitius pungitius	Li
Beekprik	Lampetra planeri	Ro
Blauwneus	Vimba vimba	Ro
Gestippelde alver	Alburnoides bipunctatus	Ro
Barbeel	Barbus barbus	Ro
Sneep	Chondrostoma nasus	Ro
Kopvoorn	Leuciscus cephalus	Ro
Serpeling	Leuciscus leuciscus	Ro
Elrits	Phoxinus phoxinus	Ro
Bermpje	Barbatula barbatulus	Ro
Regenboogforel	Oncorhynchus mykiss	Ro
Bronforel	Salvelinus fontinalis	Ro
Beekforel	Salmo trutta fario	Ro
Vlagzalm	Thymallus thymallus	Ro
Rivierdonderpad	Cottus gobio	Ro
Alver	Alburnus alburnus	Rp
Riviergrondel	Gobio gobio	Rp
Blauwband	Pseudorasbora parva	Rp
Winde	Leuciscus idus	Rp
Bruine dwergmeerval	Ameiurus nebulosus	Rp
Zwarte dwergmeerval	Ameiurus melas	Rp
Kwabaal	Lota lota	Rp
Zonnebaars	Lepomis gibbosus	Rp
Zeeprik	Petromyzon marinus	Rz
Rivierprik	Lampetra fluviatilis	Rz
Steur	Acipenser sturio	Rz
Elft	Alosa alosa	Rz
Fint	Alosa fallax	Rz
Spiering	Osmerus eperlanus	Rz
Houting	Coregonus oxyrinchus	Rz
Zeeforel	Salmo trutta trutta	Rz
Zalm	Salmo salar	Rz
Driedoornige stekelbaars	Gasterosteus aculeatus	Rz
Bot	Platichthys flesus	Rz
Harder	Liza spec.	Rz

Levenscyclus, voedsel

Levenscyclus
Bij de inheemse zoetwatervissoorten worden de eieren (kuit) uitwendig bevrucht met sperma (hom).
Er zijn levendbarende vissoorten: inheems, in zout kustwater de puitaal (Zoarces viviparus); uitheemse vissoort de gup.
Sommige soorten zoals zeeforel, zalm, stekelbaars en meerval maken een nest en kennen broedzorg. Alleen bewaking van eieren door mannetje komt voor bij snoekbaars en vetje.
Bittervoorn legt eieren in zoetwatermossel. De rivierdonderpad plakt eieren onder stenen.
Larve fase is de vorm die het visje heeft tussen uitkomen uit het ei totdat het uiterlijk heeft van miniatuur volwassen vis. Dit kan lang duren (paling) of heel kort (karper). Palinglarven leven zelfstandig in zee, veel vislarven zijn zeer kwetsbaar, teren op dooierzak en leven verborgen tussen grind (rheofiele vis) of planten.

Visserijkundige termen:

• Jaarklasse: alle vissen bepaalde soort in hetzelfde jaar geboren
• Gewicht als functie van de tijd S-vormig.
• Sterfte in de tijd is exponentieel aflopende curve
• Product is optimumcurve
• "Oogstmomenten: " te vroeg - onderbenutting groeipotentieel; te laat- verlies vangst, maar grotere vis.

Plaats in de voedselpiramide
Productie is de hoeveelheid biomassa, geproduceerd per jaar, uitgedrukt in drooggewicht per vierkante meter wateroppervlakte. Vis lijkt kwantitatief onbelangrijk in het aquatisch ecosysteem. In Tjeukemeer (snoekbaars, brasem type) 93% van de biomassaproductie plantaardige productie, 7% dierlijke productie, van dierlijke productie 82% ongewervelde (zooplankton en macrofauna), slechts 18% vis. Hiervan 90% door snelgroeiende nuldejaars vis en slechts 10% (0,11% van de totale biomassaproductie) voor visser interessante vis zoals snoekbaar en paling.
Hoog in voedselpiramide, dus ophoping van Hg en PCB's, daarom geschikt als milieu-indicator.

Voedsel zoeken
De vorm van het lichaam, de bek en de zintuigen op de kop zijn van belang bij het foerageren. Optimaal foerageren is zoeken en vinden van de juiste verhouding tussen de hoeveelheid energie noodzakelijk om voedsel te vergaren en wat het voedsel levert.
Meeste vissen eten watervlooien (kleine crustacee‰n als Daphnia) als ze klein zijn, later mollusken (slakjes, kleine zoetwatermossels), wormen, grotere crustaceën (Mysis, Asellus, gammariden). Erg populair: larven van vliegen en muggen, ephemeroptera (haften, in beken)(vliegvissers!) .

• Zicht
  Een aantal vissoorten is uitgesproken oogjager, vaak gaat dit gepaard aan een bovenstandige bek.
  Deze vissoorten kunnen onder andere insecten van wateroppervlakte ophappen: alver, gestippelde alver, vetje, rietvoorn en spiering.
  Niet altijd bovenstandige bek: stekelbaarzen, zalmachtigen. Ook bodemfoerageerders met oog: rivierdonderpad, misschien pos.
  Oog niet alles. Snoek hoewel bekend als oogjager, kan ook zonder. Snoekbaars, met opvallend groot oog succesvol in troebel, donker water.

• Reuk, tast
  Reuk speelt bij paling belangrijke rol. Aantal plooien in reukorgaan is 50-100. Regenboogforel (geen bijzondere vis in dit opzicht) 15, kwabaal, ook vis waarbij reuk een rol speelt: 30.

  Zijlijnsysteem speelt ook rol bij vis. Blinde snoek blijft in leven. Erg opvallend bij vooral bodem foeragerende vissen de tastdraden aan de bek: Zoals bij steur, barbeel, karper, riviergrondel, zeelt, modderkruipers, bermpje en meervallen (tevens belangrijk determineerkenmerk). Meervallen zijn extra interessant omdat zij gebruik maken van een elektrisch veld (vgl. sidderaal uit Orinoco, niet verwant aan paling, noch aan inheemse meerval).

• Filtersystemen en keeltanden
  Feitjes over kieuwen: bedoeld voor O₂ -opname uit het water. De kieuwen bestaan uit steunende botstructuur de kieuwboog, met aan de ene kant de kieuwboogaanhangsels en aan de andere kant de kieuwlamellen. De lamellen zijn doorbloed en hier vindt gasuitwisseling plaats, de aanhangsel dienen om de lamellen te beschermen tegen beschadiging van deeltjes die met het water worden opgehapt. Van deze nood(zaak ) een deugd gemaakt bij filterfeeders.

  Dit systeem verder verfijnd tot planktonzeef. Voor brasem aangetoond dat via listig manoeuvreren dit filter instelbaar is. Zowel voor plankton eten als uitzeven bodemdeeltjes. Ook bij haringachtigen wordt dit systeem gebruikt.
  Overigens zijn er ook planktoneters die watervlooien ‚‚n voor ‚‚n ophappen als zichtjagers (spiering, stekelbaars). Volgens optimaal foerageertheorie kan dit alleen als vissen klein zijn, anders levert dit te weinig energie op.
  Verder hebben bodemfoerageerders als brasem en kolblei uitstulpbare lippen. Blankvoorn, en andere karperachtige keeltanden waarmee schelpdieren gekneusd kunnen worden (de vorm van deze keeltanden is een goed determinatiekenmerk, kan alleen met gedode vis).

  ---

  
  
  Terug naar de homepage
  
  Terug naar Natuur op het Web
  
  © Natuur op het web hm juni 1999
  
  Laatste mutatiedatum 20-01-2000