Excursie 16-06-2001 naar Kalmthoutse heide en Arboretum in Kalmthout België

Excursie 16-06-2001 naar de Kalmthoutse heide en Arboretum in Kalmthout België

Op zaterdag 16 juni 2001zijn 6 leden van het docententeam van de Landschappen- / herfstcursus van IVN-Leiden naar de Kalmthoutse heide en Arboretum in Kalmthout België geweest. Dit in het kader van een dagje uit om te vieren dat we weer een geslaagde (landschappen)cursus hebben gegeven.
Dit verslag heeft onder meer tot doel om anderen een idee aan de hand te doen voor een dagje genieten in de natuur.
Hieronder een soortenlijst en excursieverslag. De soortenlijst is samengesteld van het totaal waarnemingen tijdens beide excursies.

hm juni 2001

Inleiding
Algemene excursie-informatie
Waarnemingslijst Fauna
Waarnemingslijst Flora
Verslag 1e excursie Kalmthoutse heide
Verslag 2e excursie Arboretum in Kalmthout
Diverse excursieoverzichten

Plaats:	Kalmthout (België)
Datum:	16 juni 2001
Excursie 1	Kalmthoutse heide
Tijd excursie 1	van 10.00 uur tot 13.00
Excursie 2	Arboretum in Kalmthout
Tijd excursie 2	van 15.00 uur tot 17.00
Windkracht:	2
Temperatuur:	18 °C
Verdere weersgesteldheid:	Licht bewolkt en zonnig af en toe enkele spettertjes regen

Waarnemingslijst Fauna e.a.
Vogels 32
Eenden 2
Kuifeend
Wilde Eend
Roofvogels 2
Buizerd
Boomvalk

Rallen 1
Waterhoen
Steltlopers 1
Scholekster
Meeuwen 1
Kokmeeuw
Duiven 1
Houtduif
Gierzwaluwen 1
Gierzwaluw
Spechten 2
Groene Specht
Grote Bonte Specht
Zangvogels 21
Leeuwerikken
Boomleeuwerik
Veldleeuwerik
Piepers
Boompieper
Graspieper
Winterkoningen
Winterkoning
Heggenmussen
Heggenmus
Lijsters
Grote lijster
Merel
Roodborst
Zanglijsters
Zangers
Fitis
Goudhaan
Tjiftjaf
Zwartkop
Mezen
Koolmees
Kuifmees
Pimpelmees
Kraaiachtigen
Gaai
Zwarte Kraai
Vinken en Gorzen
Rietgors
Vink

Amfibiën (1)
Groene kikker
Insecten (12)
Aardhommel
Basterd zandloopkever
Koolwitje
Lantaarntje
Rode bosmier ondersoort
Formica pratensis i.p.v. F. rufa)
Rozenkever (parend)
Rupsendoder (parend)
Schaatsenrijder
Vuurjuffer
Viervlek
Bosbeekjuffer (metallic groen)
Weidehommel
Spinnen [2]
Krabspin
Wolfspin
Sporen [3]
Harsbel
Kuiltje van een graafwesp
Vraatsporen van eekhoorn aan sparrekegel
Waarnemingslijst Flora e.a.
Paddestoelen (2)
Berkendoder
Kleine stuifzwam (bovist)
Planten (56)
Grassen, Cypergrassen, zeggen e.d. [12]
Bruine snavelbies
Bochtige smele
Echte buntgras
Groen roze spurrie
Knolrus
Pitrus
Pijpestrooitje
Rode schijnspurrie
Schapezuring
Trek of tredrus
Veenbies
Veenpluis
Overige planten [16]
Akkerdistel
Breedbladige wespenorchis
Dopheide
Huislook
Jacobskruiskruid
Kleine Zonnedauw
Ronde zonnedauw
Mannetjes ereprijs
Muur
Reigersbek
St Janskruid
Trinchia (gele bloem)
Veenmos
Vergeet me niet
Vingerhoedskruid (tweekleurig)
Wilgeroosje
Witte klaver
Bomen en struiken [28]

Amberboom
Amerikaanse magnolia
Atlas ceder
Azalea
Bruine beuk
Californische rozen
Goudschijnlarix
Egelantier
Hartjesboom
Japanse esdoorn
Kalmia latifolia splendis
Karmozijnbes
Kruipwilg
Lepelstruik
Liaanroos
Magnolia
Mammoetboom
Mountain laurier
Nestvormige kerstspar
Peterselie eik
Portugese laurier
Prunus
Rhododendron
Oosterse amberboom
Treurbeuk
Trompetboom (Catalpa)
Tulpenboom
Weymouthden

Verslag 1e excursie Klamthoutse heide

Om kwart over acht vertrokken we uit Leiden met zes personen in twee auto's. Onderweg ter hoogte van Delft stond een ooievaar in de weilanden, we waren op dat moment ook dicht bij de Ackerdijkseplassen.
Rond kwart voor tien arriveerden wij in Kalmthout bij het Natuureducatief centrum de Vroente, waar onze gids al klaar stond. Het bleek een uitstekende gids te zijn, zij wist heel veel van de vegetatie, maar ook werd de fauna probleemlos op naam gebracht en verder wist ze leuke verhalen over de omgeving te vertellen.
De excursie begon bij een groot informatiebord, waarop je goed kon zien dat het hier om een grensoverschrijdend gebied ging. Er wordt veel samengewerkt door de Vlaamse en Nederlandse collega's. Het gehele gebied heet Grenspark de Zoom - Kalmthoutse Heide, wij zijn deze ochtend alleen in het Vlaamse deel geweest.
Het gebied kent 8 bewegwijzerde paden in afstand variërend van 2 t/m 12 km en verder verbindingswandelpaden, een fiets- en ruiterpad.
Bij een braamstruik aangekomen hoorden we dat er vroeger van braamstruiken bijenkorven werden gemaakt. Men nam dan eerst een koehoorn en zaagde daar een klein puntje af. Hierna werden de bramentakken door de koehoorn heen getrokken en om die manier werd de tak ontdaan van zijn stekels. De geschilde bramentakken werden aan elkaar geknoopt met het talrijk voorkomende pijpestrootje.
Op de parkeerplaats hadden we al wat bekende vogels gehoord zoals vink en winterkoning, en aan de bosrand nog wat goudhaantjes en een groene specht, maar dit open heide-grasland-vennen gebied is het domein voor boompieper en boomleeuwerik. Beide soorten waren ook zo vriendelijk om rustig op een tak te gaan zitten zodat we ze ook op ons gemak konden bekijken. Later demonstreerde een boompieper ook nog zijn karakteristieke zangvlucht enkele tientallen meters de lucht in, om vervolgens met stijve vleugels als een soort parachute neer te dalen.
Onze gids ontdekte aan een den een zogenaamde harsbel een kleine kraamkamer voor een vlindertje, de harsbelvlinder. Op een egelantier zaten twee parende rozenkevertjes. Er waren verder veel insecten, vooral waterjuffers in allerlei soorten en maten. Een van de mooiste was een vuurjuffer deze is te herkennen aan het rode lichaam met vier zwarte banden op het achterlijf. Een viervlek bleef echt poseren en wachtte net zo lang tot iedereen hem goed had bekeken.
Het grote ven Putse Moer genaamd was begroeid met allerlei vochtminnende vegetatie. Zo werden wij gewezen op de rood gekleurde knolrus, de bruine snavelbies en natuurlijk vleesetende kleine zonnedauw, deze plant maakt een soort mierenzuur en is in één seizoen in staat om ongeveer 2.000 insecten te consumeren. Meestalk zijn dit hele kleine mugjes, maar een enkele keer wil er ook nog wel eens een onfortuinlijke waterjuffer landen op de kleverige blaadjes.
In de lucht zweefde een buizerd ook zagen we enkele gierzwaluwen, maar de luchtshow werd zonder meer gestolen door een paartje boomvalken met drie jongen, ze vlogen uiteindelijk vlak boven onze hoofden en je kon goed de bakkebaarden en rode broek van de ouders zien. De juvenielen moesten met een minder kleurrijk verenkleed genoegen nemen, maar wel waren de borststrepen te zien. De ouders waren bezig om libellen uit het luchtruim te scheppen. Met deze prooi vlogen ze boven hun kroost en lieten de buit vallen. De jonkies mochten nu de dwarrelende glazenmakers proberen te vangen, een schitterende vliegshow.
Het ven is ontstaan doordat het een zogenaamde podsolbodem heeft dit is een ondoordringbare ijzer of oerlaag. Hierdoor kan het regenwater niet wegzakken en onstaat er een ven. De zuurgraad van het water is vrij hoog dit werd ook nog gedemonstreerd met een soort lakmoespapiertje, een PH-waarde van minder dan 5 was het resultaat van deze proef. Ook is de bodem op sommige plaatsen rijk aan zavel dit is een gele zandafzetting. Vooral de nesten van graafwespen zijn op die manier makkelijk te ontdekken. doordat een gele cirkel met een doorsnede van een centimeter of zes zichtbaar is boven de meer verweerde donkere bovenlaag. Toen dit allemaal verteld zagen we twee parende rupsendoders. Deze dieren zijn goed herkenbaar aan hun achterlijf op een zeer dun lang steeltje en zwarte poten. Zij hebben het tegen etenstijd voornamelijk voorzien op niet al te harige rupsen.
We hebben ook enkele zandloopkevers gezien en één zelfs in een loeppotje gevangen. Dit bleek een basterd zandloopkever te zijn. Een slanke kever met roodbruine rugschilden waarop 3 paar gele strepen waren "geschilderd". Zijn krachtige poten verraadde zijn snelle bestaan. Zij kunnen een snelheid halen van 60 centimeter per seconde. Een niet geringe prestatie voor een dier van dergelijke afmetingen.
Aan de randen bloeiden veel planten rode schijnspurrie, Schapezuring, Vergeet me nietje, St Janskruid maar ook zandzegge, mannetjes ereprijs en breedbladige wespenorchis. Terwijl we naar de parkeerplaats liepen hoorden we de op een merel lijkende zang van een grote lijster.
We hadden nu even tijd om te lunchen, hiervoor gingen we naar Huijbergen dus even terug naar Nederland. Waar de moeder van Sjaan ons opwachtte met aspergesoep en heerlijke pannenkoeken. Ook hebben we hier rondgewandeld in de enorm grote tuin.

Verslag 2e excursie Arboretum in Klamthout

Weer gingen we de grens over en wederom was de bestemming Kalmthout maar nu wilden we het Arboretum bezoeken. Tegen de bijbehorende winkel staat een oude boerderij. Het dak is stevig begroeid met huislook hetgeen het bouwwerk moet beschermen tegen blikseminslag en ander onheil. De winkel heeft een gevarieerd assortiment artikelen en veel boeken. Bijkomend voordeel is dat je hier met Nederlands (papieren) geld kan betalen.
Ook hier was een goed ingewijde gids degene die de excursie zou leiden. Bij een plattegrond van het park werden we getrakteerd op een vrij gedetailleerd historisch overzicht van dit Arboretum. Het oudste deel is 8,5 ha groot. Het bleek dat het Arboretum o.a. zijn sporen had verdiend met het veredelen van enkele boomsoorten, hier is men nog steeds mee bezig. Het is vooraf natuurlijk niet altijd bekend of een bepaalde verededelings actie succesvol zal zijn. Dat betekent dat de proefexemplaren afgezien van hun genusnaam nog geen officiële wetenschappelijke naam hebben. Zo kan het dus zijn dat een bepaalde boom alleen wordt aangeduid met dit is een "Magnolia" omdat het nog niet zeker is tot welke soort het exemplaar gerekend kan worden. Wereldwijd zijn er ongeveer 370 Magnolia soorten bekend.
We maakten kennis met een nestvormige kerstspar. Dit was het oudste exemplaar ter wereld. In het hooggebergte kan soms een dikke laag sneeuw de nestvorm bedekken van de boom. Om dit gewicht te kunnen torsen heeft de boom een kleine stam zodat de takken ook de grond kunnen raken. Hierdoor wordt het draagvermogen natuurlijk vele malen groter.
Er stonden enkele oudjes in het park zoals een Japanse esdoorn van 120 jaar en een even oude Goudschijn lariks een treurbeuk was nog maar een "broekie" van 93 jaar.
Er waren enkele Mammoetbomen, de zaden hiervan kunnen het best ontkiemen als er eerst een bosbrand is geweest. Bosbrand is heel vervelend voor andere bomen maar deze sequoia heeft er geen last van. In Canada kunnen deze bomen uitgroeien tot echte giganten sommige zijn zo groot dat er een tweebaans weg doorheen kan lopen.
Uiteraard kunnen deze woudreuzen ook zeer oud worden. Er zijn exemplaren van 3.400 jaar gevonden.
Een fraaie trompetboom (Catalpa) wordt in België ook wel stadsambtenarenboom genoemd. Het is namelijk een boom die vrij laat op gang komt een echte laatbloeier dus. Fraai stak dit levende symbool der ambtenarencultuur af tegen de strak blauwe lucht.
We zagen een klimroos ook wel liaanroos genoemd die zijn klauter activiteiten was gestart in een prunus. Dat is niet gering want deze lenige roos kan op die manier jaarlijks een gordijn van rozenbloemen van zo'n 4 á 5 meter produceren. Gedurende twee momenten per jaar is deze roos op zijn mooist. Nu in juni staat hij volop in bloei en in het najaar is het fleurige behang vervangen door een overdaad aan rozenbottels.
Ook stond er een grote tulpenboom met één bloeiende gele "tulpen" bloem. Tulpenbomen en magnolia's kennen een bevruchtingswijze die dendrologisch gezien vrij primitief is en ligt tussen de manier van voortplanten van coniferen (naaktzadigen) en die van andere loofbomen (bedektzadigen). Zij hebben dus een type bloem vergelijkbaar met een type blad van de Ginkgo biloba (wat ook een beetje tussen laken en servet valt).
We hebben een familielid van de Rododendron gezien die in het wild alleen voorkomt op het eiland Yako in Japan. Deze struik is goed bestand tegen fel zonlicht omdat de onderkant van de bladeren bedekt is met fluweelzachte kussentjes.
Een amberboom van 40 jaar oud vertoonde sinds enkele jaren een bepaalde kleurafwijking aan de bladeren. Hierdoor moet de boom uit veredelingsoogpunt als een mislukking worden gezien. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat men er meteen een bijl inzet, want het blijft natuurlijk een mooie boom. Alleen zal dit niet de stamvader worden van wereldwijd geëexporteerde nakomelingen.
De vorm van de umbrella tree laat zich niet moeilijk raden, op het moment dat we deze fraaie dendrologische vertegenwoordiger binnenstapte, was er inderdaad bijna een behoefte ontstaan aan paraplu-tjes. Want inmiddels was het heel even zachtjes gaan regenen. Maar we waren toch weer bijna bij ons start- eindpunt gearriveerd.
We waren allemaal zeer te spreken over onze buitenlandse reis in het schone Kalmthout.
Henk Merts juni 2001

Waarnemingslijst Fauna e.a.
Vogels	32
Eenden	2
Kuifeend
Wilde Eend
Roofvogels	2
Buizerd
Boomvalk

Rallen	1
Waterhoen
Steltlopers	1
Scholekster
Meeuwen	1
Kokmeeuw
Duiven	1
Houtduif
Gierzwaluwen	1
Gierzwaluw
Spechten	2
Groene Specht
Grote Bonte Specht
Zangvogels	21
Leeuwerikken
Boomleeuwerik
Veldleeuwerik
Piepers
Boompieper
Graspieper
Winterkoningen
Winterkoning
Heggenmussen
Heggenmus
Lijsters
Grote lijster
Merel
Roodborst
Zanglijsters
Zangers
Fitis
Goudhaan
Tjiftjaf
Zwartkop
Mezen
Koolmees
Kuifmees
Pimpelmees
Kraaiachtigen
Gaai
Zwarte Kraai
Vinken en Gorzen
Rietgors
Vink

Amfibiën (1)
Groene kikker
Insecten (12)
Aardhommel
Basterd zandloopkever
Koolwitje
Lantaarntje
Rode bosmier ondersoort Formica pratensis i.p.v. F. rufa)
Rozenkever (parend)
Rupsendoder (parend)
Schaatsenrijder
Vuurjuffer
Viervlek
Bosbeekjuffer (metallic groen)
Weidehommel
Spinnen [2]
Krabspin
Wolfspin
Sporen [3]
Harsbel
Kuiltje van een graafwesp
Vraatsporen van eekhoorn aan sparrekegel
Waarnemingslijst Flora e.a.
Paddestoelen (2)
Berkendoder
Kleine stuifzwam (bovist)
Planten (56)
Grassen, Cypergrassen, zeggen e.d. [12]
Bruine snavelbies
Bochtige smele
Echte buntgras
Groen roze spurrie
Knolrus
Pitrus
Pijpestrooitje
Rode schijnspurrie
Schapezuring
Trek of tredrus
Veenbies
Veenpluis
Overige planten [16]
Akkerdistel
Breedbladige wespenorchis
Dopheide
Huislook
Jacobskruiskruid
Kleine Zonnedauw

Mannetjes ereprijs
Muur
Reigersbek
St Janskruid
Trinchia (gele bloem)
Veenmos
Vergeet me niet
Vingerhoedskruid (tweekleurig)
Wilgeroosje
Witte klaver
Bomen en struiken [28]
Amberboom
Amerikaanse magnolia
Atlas ceder
Azalea
Bruine beuk
Californische rozen
Goudschijnlarix
Egelantier
Hartjesboom
Japanse esdoorn
Kalmia latifolia splendis
Karmozijnbes
Kruipwilg
Lepelstruik
Liaanroos
Magnolia
Mammoetboom
Mountain laurier
Nestvormige kerstspar
Peterselie eik
Portugese laurier
Prunus
Rhododendron
Oosterse amberboom
Treurbeuk
Trompetboom (Catalpa)
Tulpenboom
Weymouthden