Nr. 50. De zeehond (december 2007)

In lang vervlogen tijden bouwde Noach toen de aarde overspoeld werd met vloedgolven een grote boot om de dieren van een wisse verdrinkingsdood te redden. In de “Ark van Noach” was plaats voor één vrouwtje en één mannetje van iedere diersoort. Zo waren er twee woelmuizen, twee bunzingen, twee eekhoorntjes, twee vossen en nog veel meer koppeltjes dieren aan boord gekomen. Op het laatste moment ontdekte de vrouw van Noach dat er één paartje ontbrak, er waren geen honden aan boord. Ze snelde naar buiten waar onafgebroken en onbarmhartig de regen uit de onheilspellend donkere wolken gutste. Juist op dat moment liep er een mooi hondenkoppeltje langs. De vrouw van Noach zei: “Honden, de wereld gaat ten onder aan eindeloze overstromingen, kom op onze Ark, we hebben nog plaats voor een stel honden.” Blij antwoordden ze: “We halen snel onze jongen die droog op de zolder van een schuur liggen”. Ontzet antwoordde de vrouw van Noach dat er slechts plaats was voor twee honden en dat ze hun kinderen achter moesten laten. De hondenouders schrokken, het was een onmogelijke keuze. Wat moesten ze doen? Direct zei de hondenmoeder: “Ik ga niet mee, ik laat mijn kinderen niet alleen!” Maar de hondenvader begreep al snel dat op het land blijven een wisse dood voor de hele familie betekende en riep uit: “Als wij niet meegaan, zijn we allemaal verloren!” Het teefje was echter onvermurwbaar en zei: “Als je zo nodig wilt overleven, ga dan”, waarop ze zich omdraaide en naar haar puppies in de schuur liep. De reu aarzelde, maar juist op dat moment liep er een ander mooi teefje langs en gezamenlijk stapten zij aan boord van de Ark.
Terwijl het water steeg verwarmde de moederhond haar drie jonkies en kalmeerde ze met lieve woordjes. God zag het vanuit de hemel en werd diep geraakt door de onvoorwaardelijke moederliefde. Om hen te sparen veranderde hij moeder en kinderen: de voorpoten werden vinnen, de harige vocht een dikke gladde huid en de staart werd een staartvin. De wereld overstroomde, maar de moederhond en haar jongen waren gered want zij waren waterdieren geworden!
Tot de dag van vandaag leven zeehonden in het water en vertederen de mensen, zoals zij ooit God hebben vertederd. Vele nakomelingen dollen in alle grote zeeën en rusten op de stranden en zandbanken, zoals in de Waddenzee.

De zeehond foto © Mike Melis

Zeehonden komen veel voor in de gehele Noordzee. Ze zijn in grote getale aanwezig in de Waddenzee en in mindere mate in de Scheldedelta. Al in de Middeleeuwen werd er massaal op ze gejaagd. Midden vorige eeuw was de zeehond bijna uitgestorven, maar sinds het jachtverbod is de populatie fors gegroeid, Watervervuiling en verstoring door het toerisme zijn momenteel de grootste vijanden. Vooral in de zoogperiode zoeken de moeders rustige gebieden waar geen mensen komen. Kijk voor meer informatie over de zeehond in Nederland:

Ik heb dit verhaaltje geschreven op basis van een door Sjors Zwanenburg toegestuurd krantenknipseltje waarin melding werd gemaakt van dit verhaal dat Mindert Wynstra vertelde tijdens het Oerolfestival op Terschelling

Nr. 49. De grote kaardenbol (november 2007)

Lang, heel lang geleden werd er op een avond op de deur geklopt van een klein vervallen huisje. Twee vermoeide mannen vroegen de arme bewoner om een slaapplaats voor de nacht. Gastvrij deelde hij met hen zijn schaarse voedsel en ruimde in zijn kleine huisje een plekje in voor de nacht.
De reizigers bleven een paar dagen, waardoor zijn bescheiden voedselvoorraad uitgeput raakte. Op de derde avond verontschuldigde de arme man zich beschaamd: ”Graag zou ik u gastvrij onthalen, maar ik ben slechts een arme man. Ik kan u, mijn gasten, geen maaltijd meer aanbieden. Al het eten is op. Ik adviseer u bij mijn buurman aan te kloppen, hij is een rijk man.” De twee reizigers werden echter bij de deur van het witte stenen huis afgescheept met enkele munten. De beide buurmannen keken ieder door hun eigen raam naar buiten toen de reizigers vertrokken. Verbijsterd zagen ze hoe de beide mannen plotseling in twee engelen veranderden en terugkeerden. De engelen gaven de arme buurman een klein pakje zaad en de rijke buurman een groter pakje zaad. Direct strooiden beiden verwachtingsvol de zaden op hun land en wachten gespannen af wat deze hemelse zaden zouden voortbrengen.
De ongastvrije buurman zag dat uit zijn zaad prachtige bloemen te voorschijn kwamen, maar zij bloeiden slechts één dag. Hij kon de bloemen niet alleen niet verkopen, maar het bleek een hardnekkig onkruid dat zijn andere gewassen overwoekerde. Binnen een paar jaar was hij een arm man.
Teleurgesteld was ook de gastvrije arme buurman toen er bij hem alleen maar hoge distels opkwamen met stekelige kolven, vreemd bloeiend met laagjes blauwe bloempjes. Op een nacht kreeg de arme man in een droom een boodschap: “Laad de distelbollen op een kar en verkoop ze op de markt van de stad aan schapenboeren. Zeg hen dat ze hiermee beter hun wol kunnen kaarden.” De volgende dag toog hij met een volle kar stekelige bollen naar de grote markt en keerde met veel geld huiswaarts. Binnen een paar jaar was hij een rijk man. Sindsdien gebruiken schapenboeren deze bollen om hun wol te kaarden¹ en worden ze kaardenbollen genoemd.

De grote kaardenbol foto © Els Baars

In het Latijn heet de grote kaardenbol dípsacus fullónum. Dipsacus betekent drinkbeker: de stengelbladeren zijn aan de voet vergroeid tot een trechtervormig bekken waarin zich regenwater verzamelt; kleine dieren als insecten drinken eruit. De talrijke bloempjes staan op een gemeenschappelijke bloembodem, die de vorm heeft van de karakteristieke stekelige bol. De bloei verloopt heel apart: deze begint in het midden, de lichtblauw-paarse bloemetjes bloeien in een ring waarna de bloei zich opdeelt, één deel schuift laag voor laag bloeiend omhoog en het andere deel naar beneden. Veel bijen, vlinders en zweefvliegen bezoeken de bloemetjes. Onder aan de middennerf van het blad en aan de stengels zitten talrijke venijnige stekels. De verdorde plant blijft maanden staan en siert in de winter het dorre landschap.

Dit is de Arabische sage 'de arme en de rijke man”, uit het boek 'Bloem-mythen en legenden' uit 1928 van Tine Cool, die ik heb bewerkt. Met veel dank aan Beppie van der Wegen, IVN Westfriesland, die me dit boek schonk

¹Kaarden is het uit elkaar kammen van wol voordat de wol wordt gesponnen. Het kaarden gebeurt nu met ijzeren kammen.

Nr. 48, Het koninginnekruid (Eupatorium cannabinum)

In lang vervlogen tijden leefde er een wijze kruidenvrouw en priesteres, wier naam in de vergetelheid is geraakt. Haar kennis van de genezende kruiden was wijd en zijd bekend en velen trokken naar haar huisje voor verlichting van hun kwalen. Haar roem bereikte ook de oren van de Griekse koning Mithridates Eupator, die in die dagen vele oorlogen voerde. Vele soldaten stierven door verwondingen en infecties. De koning gebood de kruidenvrouw zijn gewonde soldaten te genezen. Door haar deskundige, liefdevolle en vooral succesvolle behandeling van de slachtoffers, werd haar naam legendarisch en overschaduwde de naam van de koning. De trotse koning kon dit niet velen en gebood haar nederigheid. De genezeres moest voortaan verkondigen dat zij haar wijsheid had geleerd van de koning. In alle bescheidenheid zei ze dat de gaven van de kruiden noch van zichzelf noch van de koning afkomstig waren, maar door Moeder Aarde waren geschonken. Zij weigerde de kruidenwijsheid toe te schrijven aan de koning. Hij wierp haar in de kerker en dreigde haar op de brandstapel te laten sterven als ze niet zou toegeven. Hierop wachtte de wijze kruidenvrouw niet, 's nachts kroop ze uit het raampje van de kerker en viel in de vieze modderige walkant van de slotgracht die het kasteel omringde. De volgende morgen zagen de wachters dat de vrouw was verdwenen, maar voor het kerkerraampje stonden in het smalle modderige randje tegen de kasteelmuur grote, statige roze bloemen te wuiven in de wind. Deze planten bleken over vele genezende eigenschappen te beschikken, vooral de ontsmettende werking was levensreddend.
Per decreet bepaalde de koning dat deze geneeskrachtige, mooie plant door hem was ontdekt en zijn naam zou dragen: Eupatorium. Hij stuurde vele troubadours het land in met verhalen en liederen over de grote kruidenkennis van de koning die de gewonden en zieken in zijn leger persoonlijk genas.
En de geschiedenis herhaalde zich in de Middeleeuwen: In het begin van de 11e eeuw leefde koningin Kundigonde in een Duits koninkrijk. Ze leefde in grote luxe en na de dood van haar man trok ze zich terug in een klooster. Ook deze vrouw werd in liederen en verhalen bejubeld omdat ook zij een grote kruidenkenner zou zijn geweest die de wezen en armen in haar koninkrijk persoonlijk verzorgde. In 1200 is zij zelfs heilig verklaard door de Paus. De Eupatorium werd in het Duits naar haar vernoemd: 'Kunigundekraut', wat in het Nederlands werd verbasterd tot Koninginnekruid.

koninginnekruid foto © Els Baars

Koninginnekruid wordt ook wel leverkruid genoemd, omdat het vroeger een geneesmiddel was voor geelzucht. De grote bloemen bestaan uit talrijke kleine bloempjes die een weeïge geur verspreiden. Ze bloeien in de tweede helft van de zomer. Na de bloei blijven de harige wollige bollen tot in de winter het dorre landschap sieren. Koninginnekruid groeit vooral op vochtige, voedselrijke gronden, vaak op de hogere oevers van sloten, meren en in vochtige, kalkrijke duinvalleien.

Nr. 47, De zwanenbloem

Lang, heel lang geleden geloofden de mensen dat de aarde bevolkt werd door goden, nimfen, monsters, draken, reuzen en gewone stervelingen.
Eén van de mooiste zeenimfen, Galatea, werd verliefd op de mooie atletische Acis, de zoon van een nimf en een bosgod.. Hij woonde op het betoverende Sicilië, aan de voet van de vulkaan Etna. Maar op deze rommelende en vuur spuwende berg leefden reuzen met één oog, de cyclopen. Eén van hen, Polyphemus, had zijn ene oog verliefd laten vallen op de mooie zeenimf. Hij werd verteerd door jaloezie bij de gedachte dat haar hart een ander beminde. Toen hij op een lome zomerdag vanaf zijn berg de geliefden elkaar zag beminnen, werd hij bevangen door razernij en gooide een rots naar hen. De zeenimf kon juist op tijd wegduiken, maar de mooie Acis werd verpletterd door de reusachtige steen. Vanuit het gat dat ontstond toen de rots Acis verpletterde ontsprong op verzoek van zijn ontroostbare geliefde een beekje.
De door verdriet verteerde zeenimf verloor haar levenslust en wilde niet voortleven zonder Acis. Voor eeuwig wilde ze bij hem blijven en ze veranderde zichzelf in een bloem die voor altijd bloeit in het water van haar geliefde.  
Deze bloem kennen we nu als de zwanenbloem, de bloem die de liefde en de statige schoonheid van deze mooie zeenimf weerspiegelt.

Zwanenbloem foto © Els Baars

De zwanenbloem (Buttomus umbelatus) is een vrij veel voorkomende waterplant, hoewel ze op de rode lijst van beschermde planten staat vermeld. Ze is niet kieskeurig wat betreft de waterkwaliteit, dit mag ziltig,voedselrijk en lichtstromend zijn. Mede dank zij het door de waterschappen beheer van de slootkanten, gaat het haar goed omdat het regelmatig uitbaggeren en maaien van de slootkanten gunstig is voor een plant die zich makkelijk laat wegdrukken in hoogopgroeiende plantengemeenschappen. Ze gedijt het best in een pioniersmilieu. Als vijverplant siert ze menige tuinvijver.

Nr. 46, de boerenzwaluw

Er was eens een alcoholist die de hele dag in het café zat, terwijl zijn zachtaardige vrouw thuis van 's  morgens vroeg tot 's avonds laat gebogen over de naaimachine een karig inkomen bij elkaar naaide. Buren schoten haar vaak te hulp in haar povere bestaan.
Op een dag kwam de man weer dronken thuis en hij was razend omdat zijn vrouw het eten niet snel op tafel bracht. Hij sloeg het meubilair kort en klein en daarna richtte zijn woede zich op zijn vrouw. Zij zakte in elkaar, maar toen de man haar verder wilde schoppen, schoten de goden haar te hulp. Door een gedaanteverandering werd de vrouw uit haar lijden verlost. Ze veranderde in een ranke vogel en vloog naar een balk in de zoldering van de kamer en kon zo ontsnappen aan de slagen van de dronkaard. Hierdoor raakte hij nog meer buiten zinnen en wierp een mes naar de vogel boven in de kamer. Ze probeerde het mes te ontwijken, maar het raakte de veren van haar staart. Om de volgende aanval te ontlopen trok ze zich los waardoor haar staart in tweeën scheurde. Ze vloog door een open raampje weg en ontsnapte hoog in de lucht. Daar vliegt ze tot op de dag van vandaag en nog immer met een gespleten staart, als symbool van haar vrijheid. Ondanks alle ellende die ze meemaakte is ze gehecht aan de hard werkende mensen, want ze leeft vooral bij boerderijen en nestelt in de stallen. Nog altijd is ze heel ijverig en vangt de insecten die de dieren en de mensen op de boerderijen lastig vallen. Daarom is Iedere boer trots op zijn zwaluwen en zorgt hij liefdevol voor goede broedplaatsen. De boeren weten het zeker: broedende boerenzwaluwen in de boerderij brengen geluk.

de gespleten lange staart van de boerenzwaluw
       foto © Mike Melis http://www.natuurklik.nl/

het 'gezichtsmaskertje' van de boerenzwaluw
       foto © Mike Melis http://www.natuurklik.nl/

Nr. 45, De blauwe knoop

Enkele honderden jaren geleden leefde er eens een dochter van een arme molenaar. Door armoede en ziekte had zij reeds haar moeder en broer moeten begraven. Ze kon de ellende thuis en in haar dorp moeilijk verdragen. Toen op een dag haar vader ook ten prooi leek te vallen aan een besmettelijke dodelijke ziekte, was ten einde raad en riep uit dat ze er alles voor over had om haar vader beter te maken. Direct verscheen er een duivel. Hij bood haar de sleutel tot de geheime wereld van de geneeskrachtige planten aan in ruil voor haar ziel. Zonder aarzelen nam zij de deal aan en genas haar vader. Al snel werden alle zieken in het dorp beter door haar toegewijde toepassing van de kennis die ze had gekocht. Toen haar roem tot ver buiten haar dorpsgrenzen steeg en de mensen haar als een heilige begonnen te zien, verbrak de duivel zijn afspraak en maakte het meisje blind, zodat ze geen geneeskrachtige planten meer kon zoeken en bereiden. In die dagen werd blindheid genezen met de wortel van de blauwe knoop. Daarom beet de duivel een stuk van de wortel af, om de plant van zijn geneeskrachtig te ontdoen. Vanaf die dag heeft de blauwe knoop nooit meer ogen genezen. En zelfs om de schoonheid van de bloem te kunnen bewonderen, zijn gewone mensenogen bijna onvoldoende, daar is nu een loep voor nodig.

Blauwe knoop Foto Els Baars

Vroeger was de blauwe knoop een veel voorkomende plant in de vochtige hooilanden. Het aantal neemt nu sterk af.
De plant groeit het liefst op schrale vochtige plaatsen, zoals veengronden en vochtige duinvalleien. 
De wortelstok is opmerkelijk kort en lijkt aan de voet een lidteken te vertonen, wat volgens de legende door de duivel is veroorzaakt en daarom duivelsbeet wordt genoemd. De bloem heet in het Latijn Succísa praténsis, wat betekent 'afgekapt'.

Nr. 44 De koekoeksbloem en de koekoek

Lang geleden leefde er aan de rand van een wetering, niet ver van de natte weiden, een mooie, wijze heks, Silene genaamd. Zij hulde zich altijd in prachtige roze en paarse gewaden. Nooit klopten  de zieken uit de wijde omgeving tevergeefs aan haar deur.
In die dagen leefde er ook een trotse tovenaar. Hij had een prachtige hermelijnen mantel.  Als een echte Don Juan had hij al menige vrouw verlaten.
Deze trotse tovenaar kon de stralende ogen van de mooie heks niet weerstaan,  viel voor haar liefde en verliet zijn vrouw en kind van dat moment. De heks en de tovenaar hadden alleen maar oog voor elkaar en alras kwam uit deze liefde een prachtige dochter voort. Het drietal leek volmaakt gelukkig, tot er een nieuwe vrouw in het leven van de tovenaar verscheen en hij de heks achterliet. Het kind kwijnde weg zonder de liefde van haar vader.
In grote wijsheid besloot de mooie heks dat deze tovenaar een ramp was voor zijn nageslacht en nooit meer een kind mocht teleurstellen door zijn onverantwoordelijke gedrag. Ze veranderde hem in een saaie, bruine vogel, die moeizaam door het luchtruim vloog. Iedereen zou weten dat hij die onverantwoordelijke vogel was, die zijn eigen kinderen verliet. En om de schande kompleet te maken moest hij de hele dag als een kind zeuren om koekjes “koek koek, koek koek”, zodat in de verre omgeving iedereen hoorde waar die slechte vader zat. Daarom zijn de mensen hem koekoek gaan noemen
Maar de wijze heks stak de hand ook in eigen boezem. Ze was zo beschaamd dat ze met al haar wijsheid niet had voorzien dat ze een mislukte vader had verleid. Ze veranderde zichzelf in een plant, met bloemen in de kleuren van haar gewaden, roze en paars.
Op een dag ontdekte de koekoek de betoverde heksenbloem en was zo kwaad over zijn eigen lot als lelijke, domme vogel, dat hij de blaadjes van de roze bloemen kapot maakte. Tot vandaag de dag zijn de gerafelde blaadjes te zien aan de roze bloemen van de echte koekoeksbloem. En als hij de kans krijgt spuwt de koekoek nog steeds zijn boosheid op haar. Daarom zien we in de bladoksels van deze bloem vaak het witte spuugschuim van de koekoek zitten, waardoor de mensen deze bloem de koekoeksbloem zijn gaan noemen.

Dagkoekoeksbloem Foto Els Baars

Onlangs gaf ik een workshop verhalen vertellen aan de IVN-jongeren van het Woeste Land
Daarin vroegen ze om  ook zelf sprookjes te leren maken. Als voorbereiding op deze inspirerende workshop heb ik bijgaand sprookje geschreven, mijn eerste. De jongeren maakten zelf leuke verhaaltjes.
Er zijn meerdere koekoeksbloemen: de dag, de avond,de nacht en de echte koekoeksbloem.  De echte koekoeksbloem groeit in nat hooiland, de dagkoekoeksbloem is de meest voorkomende en groeit op vele plaatsen, maar houdt van voedselrijke grond. De avond en de nachtkoekoeksbloem trekken voor de bestuiving vooral nachtmotjes aan.  M.u.v.de echte koekoeksbloem (die in het Latijn Lýchnis flos-cocúliheet), behoren de andere vreemd genoeg  tot de Silenes.
De koekoeksbloem bloeit pas nadat de koekoek terug is. Wellicht is de naam koekoeksbloem afkomstig van koekoeksspog, of -schuim. De larve van de schuimcicade of spuugbeestje, blaast luchtbellen in zijn eigen afscheidingen en woont erin, verborgen voor aanvaller.
De koekoek is een van de laatste zomergasten die in ons land arriveert, in april-mei. Het is een "broedparasiet": zij legt een ei in het nest van een "waardvogel" , het ei is aangepast aan het uiterlijk van de eieren van de gastvogel. De koekoek blijft haar eieren ieder jaar bij dezelfde soort leggen, zoals de graspieper of de heggemus. De koekoek houdt van harige en soms giftige rupsen die andere vogels niet eten. Soms spuugt ze de haren van de rups uit.
Meer informatie over de koekoek vindt u als u hier klikt

43. Het vergeet-me-nietje

Toen de planten werden geschapen kregen ze van God niet alleen een vorm, een geur en een kleur, maar ook een naam. Onder de nieuwe planten was ook een lief, klein bloemetje met een hemelsblauwe kleur en een prachtig geel hartje.
Onder de indruk van alle gebeurtenissen bij de Schepping keek ze met grote ogen rond hoe alle planten een naam kregen en vergat op te letten. Toen alle planten een naam hadden gekregen, was ze haar eigen naam vergeten.
“Weet jíj hoe ik heet?” vroeg ze aan alle grote en kleine planten, ”ik ben mijn naam vergeten”.
Maar geen enkele plant kon het haar vertellen.
Na lang aarzelen ging ze tenslotte naar de Schepper en zei: “Ik ben een beetje dom, ik ben mijn naam vergeten. Weet U hoe ik heet?” Deze keek haar hoofdschuddend aan en antwoordde slechts met drie woorden: “Vergeet mij niet!”
Beschaamd kroop het plantje weg, tussen het hoge gras. En daar staat ze vandaag de dag nog steeds. Altijd steekt haar blauwe kopje tussen de begroeiing uit. En als iemand vraagt hoe ze heet, antwoordt ze nog altijd beschroomd: “vergeet me niet”. En dat is een naam die iedereen kan onthouden, want het vergeet-me-nietje is een plantje dat bijna iedereen van naam kent.

Vergeet-me-nietje Foto Els Baars

Het Vergeet-me-nietje (Myosótis) behoort tot Ruwbladigenfamilie, waar ook het slangekruid, het longkruid en de smeerwortel onder vallen. Kenmerkend voor deze familie zijn de ruwe haren op bladeren, steel en zaadjes. Om de haren van het vergeet-me-nietje te zien heeft u een loep nodig. In Nederland zijn zeven vergeet-me-niet soorten. Moeras- en Zompvergeet-mij-nietjes, staan op vochtige bodems en de zaadjes worden vooral verspreid via het water. De andere vijf groeien op open, droge bodem en via de stugge haren (klitjes) op de minieme zaadjes haken ze zich vast aan passerende dieren, die voor de verspreiding zorgen. Vliegen zorgen voor de bestuiving van de bloemetje.

42. De Sleutelbloem

Petrus was één van de 12 apostelen van Jezus en na zijn dood wordt hij is de poortbewaker van de hemel. Petrus heeft een grote bos sleutels waarmee hij de deuren van de hemel kan openen voor de goede zielen die mogen toetreden. De anderen gaan naar de hel.
Op een vroege voorjaarsdag was Petrus een beetje sloom door het warme lentezonnetje. Per ongeluk liet hij de sleutels van de hemelpoort uit zijn handen vallen. Vele uren later viel de sleutelbos op aarde.

Een klein meisje speelde in het veld en zag de grote, sleutels in de kruidige weide vallen. De gouden sleutels glinsterden prachtig in de zon. Omdat ze aanvoelde dat het belangrijke sleutels waren, durfde ze deze niet op te pakken en ze rende naar huis om haar ouders te vertellen van de wonderbaarlijke sleutels die uit de lucht waren gevallen.
Petrus echter was direct klaar wakker toen hij zag dat zijn sleutels op de aarde vielen en stuurde een engel naar de aarde om ze op te halen.
Toen de ouders van het opgewonden meisje op de plek waren aangekomen, bleken de sleutels verdwenen. Maar op de plek die het meisje aanwees groeide een bosje prachtig gele bloemetjes, een bloem die ze nooit eerder hadden gezien. De bloemen zaten vast aan de plant zoals sleutels aan een sleutelbos. En daarom noemde ze de nieuwe bloemetjes sleutelbloemen.
Omdat het een hemelse bloem is, dacht men dat de sleutelbloem naar een schat wijst, die in de nabijheid is verstopt. Of men veronderstelde dat die de vinder in de nabije toekomst voorspoed zal brengen.

Slanke sleutelbloem Foto Els Baars

De sleutelbloem behoort tot de Sleutelbloemfamilie ofwel de Primulaceae. Primula is in het Latijn afgeleid van het woord Primus, wat eerste, of eersteling betekent.Het is een van de eerste bloeiers in de lente. In Nederland komen drie soorten voor: de gulden of echte sleutelbloem (Primula veris), de slanke sleutelbloem (Primula elatior) en de stengelloze sleutelbloem (Primula vulgaris). De Nederlandse sleutelbloemen zijn geel van kleur. De meeste soorten sleutelbloemen groeien in Europa vooral in de bergen, waar ze uiteenlopende kleuren hebben. Door vernietiging en achteruitgang van de biotopen zijn inheemse sleutelbloemen in Nederland zeldzaam en daarom wettelijk beschermd. De sleutelbloem is een behaarde rozetplant, alle bladeren staan in een rozet op de grond.
De wortels zijn bitter en smaken naar anijs en werden vroeger gebruikt bij ziekten omdat de sleutelbloem een heilige plant was die alle 'duivelse kwalen' als jicht, reuma genas. Met veel suiker bereid werd het een veel gebruikt hoestmiddel.

41. De schol

De landdieren hadden al hun koning en koningin: de leeuw en leeuwin. De vogels kozen vervolgens ook een koning. Op slinkse wijze had het winterkoninkje de vogelwedstrijd gewonnen en werd de omstreden koning der vogels (zie sprookje nr 2). De vissen wilden nu ook een koning.
Ze besloten een wedstrijd te organiseren. De snelste vis mocht zich koning der vissen noemen.
Op de warme zomerdag verzamelden alle vissen zich voor de grote wedstrijd. Alras haakten de rog, het zeepaardje, de kabeljauw en zelfs de haai af . Zoals verwacht snelden de snoek en de haring door het water, waarbij de snoek zich ten slotte gewonnen moest geven. Tot ieders verrassing golfde de schol razendsnel mee en passeerde de haring onderlangs. De haring, met zijn zijwaartse ogen, zag de schol niet onder zich langs gaan en zwom rustig het laatste stuk uit. De schol nam de koppositie over en verwachtte ieder moment door de snelle haring gepasseerd te worden. Toen dit niet gebeurde, keek de schol al zwemmend om en botste keihard tegen een steen en verdraaide zijn kop. De haring flitste triomfantelijk voorbij en werd de winnaar.
Met de schol is het nooit meer goed gekomen. Vanaf die dag zwemt ze rond met een scheve kop.

Schol Bron: www.biopix.nl; Foto JC Schou

Op verschillende plaatsen komen versies met verhalen over de scheve kop van de schol voor. In een van de versies, geschreven door de gebroeders Grimm, is de schol jaloers op de winst van de 'naakte haring' en wordt gestraft met een scheve bek.

Over de schol: De gedaantewisseling van de schol vindt plaats in zijn jeugd: “De kleine larven zien er uit als gewone visjes, vergelijkbaar met jonge haringen. Maar na 1 of 2 maanden wanneer de beestjes 12 tot 14 mm groot zijn, gebeurt er iets vreemds. Hun linkeroog verhuist over de bovenzijde van de kop naar de andere zijde, de kop verdraait ten opzichte van het lichaam, de bek gaat scheef zitten en rug- en buikvinnen groeien door tot aan de kop. De jonge vissen zwemmen vanaf nu op hun linkerkant. De bovenkant van de schol, waar de ogen zitten, is dus eigenlijk hun rechterkant. Vanaf dit moment leven ze als bodemvissen.” Overgenomen van
http://home.hccnet.nl/pm.jansen/animals/schol.htm

Een schol kan wel 1 meter lang worden en 7 kilo wegen. Maar zo ver komt het bijna nooit door de overbevissing. Normaal zijn de vrouwtjes pas vruchtbaar in het 6e levensjaar, maar door het leegroven van de zeeën, komen onderzoekers steeds meer kleine scholletjes vol kuit tegen van 2-3 jaar oud in een uiterste poging de soort te laten overleven.
Een volwassen vrouwtje heeft ruim 50.000 eitjes, die als larven in de Waddenzee en de aangrenzende Noordzeekust opgroeien in ondiep water. Daar zijn ze vooral prooidieren. De overblijvers trekken na 3 jaar naar 10-15 meter diep water en leven op de bodem van de zee, waar ze dankzij hun bruine bovenkant met oranje stippen en witte onderkant een perfecte camouflage hebben.

¹ Korren is met een sleepnetje over de bodem van de zee slepen om zo waterdiertjes op te vissen.

40. Het huppelende grauwe musje

Ooit was het musje een vrolijke kleurrijke verschijning die leefde in Jeruzalem, dicht bij de mensen. De mensen werden blij van het kijken naar de groepjes bont gekleurde zingende mussen.
Zo'n 2000 jaar geleden stond het volk samengepakt langs de wegen waar Jezus, met het kruis op zijn schouders, zwoegend de weg naar zijn terechtstelling liep. De doornenkroon pijnigde zijn hoofd en het bloed liep naar beneden. De roodborstjes en de boerenzwaluwen vlogen naar beneden en trokken zoveel mogelijk doornen uit het hoofd om de pijn te verzachten. Maar de mussen pikten die doornen van straat en zetten ze terug, diep in de huid van Jezus. De gelovigen langs de kant van de weg zagen ontzet dat die mussen terugvlogen naar hun dakgoten en Jezus van bovenaf bespotten met hun gesnater.
Na de dood van Jezus zijn de mussen voor hun wandaden streng gestraft. De prachtige kleuren werden hen afgenomen; er restte hen slechts bruin en grijs. Hun prachtige liedjes werden beroofd van de mooie klanken en hun pootjes gespalkt, waardoor ze alleen nog hulpeloos kunnen huppelen. Gebleven is echter hun gezellige vrolijkheid. Maar de meeste mensen halen vandaag de dag hun neus op voor dat domme, lelijke vogeltje.

Huismus Foto Els Baars

Er zijn veel legendes over planten en dieren die een rol gespeeld zouden hebben bij de kruisiging van Jezus. Zie hiervoor de legendes over het Judasoor (nr. 12), het Sintjanskruid (nr. 20) en het Roodborstje (nr. 6. ) De Boerenzwaluw verschijnt later.

Vogelbescherming maakt zich ernstige zorgen om het musje. Het eens zo wijd verspreide vogeltje neemt in aantal sterk af, sommige deskundigen spreken van een afname van 30-50%. Een aantal oorzaken wordt genoemd: de vernetting van de woonomgeving: weinig rommelhoekjes met onkruid en zaden; heggen hebben plaatsgemaakt voor schuttingen, grasveldjes en weiden worden tot diep in de herfst gemaaid waardoor er weinig zaadvorming plaats vindt voor voedsel in de winter; pannendaken worden ontoegankelijk voor nesten.

39. PeterSelie

Er leefden eens een koning en een koningin in een land van welvaart en voorspoed. Ze hadden een dochter en een zoon die altijd ruzie met elkaar maakten en elkaar zoveel mogelijk tegenwerkten. Dat gaf hun ouders veel verdriet.
Op zekere dag opperde de koningin om raad te vragen aan een oude, heel wijze vrouw die diep in het donkere bos woonde en van wie ze veel had gehoord. Het koningspaar vroeg de oude vrouw om raad. Zij sloot haar ogen en bleef heel stil zitten. Toen zij haar ogen weer opende zei ze:"Ik ken een manier om jullie kinderen tot elkaar te brengen, zo zelfs dat zij niet meer zonder elkaar kunnen leven". Verheugd riepen de ouders:"O, doe dat dan, dat zou heerlijk zijn". "Ja, maar",zei de oude vrouw "als zij op die manier met elkaar leven zijn jullie ze als kinderen kwijt. Je kunt ze zien, je kunt ze verzorgen, maar het zijn jullie kinderen niet meer".
Verslagen keken de koning en de koningin elkaar aan. Wat moesten ze nu? Gelukkige kinderen maar ze kwijt zijn of kinderen hebben die zichzelf èn hen ongelukkig maakten? Na veel gezucht van de koning en gehuil van de koningin verzochten ze de oude vrouw te doen wat nodig was om de kinderen gelukkig te maken.
"Ga naar huis en maak in de tuin op een zonnige plaats een plekje aarde vrij van onkruid en andere planten, roep de kinderen daarheen en dan zullen jullie wel zien wat er gebeurt".
De koning en de koningin keerden huiswaarts en deden wat de oude vrouw hen had opgedragen. En plotseling was ze daar in hun tuin, de oude wijze vrouw. Ze pakte de ruziënde kinderen vast en sprak:" Het wordt van nu af aan anders. Jij Peter zal je zorgen maken om je zusje en haar geven wat ze nodig heeft en jij Selie zal je steeds afvragen wat Peter nodig heeft en het hem geven.” Direct na deze woorden verdween de vrouw, en Peter veranderde in een wortelstelsel en verdween onder de grond en Selie was veranderd in mooi fijn groen blad en zat boven de grond aan hem vast. Het koningspaar was met stomheid geslagen. Ze hoorden Peter roepen:"Denk maar niet dat ik voor jou voeding uit de grond zal halen. Daar zorg je zelf maar voor". "Wat kan mij dat schelen" riep Selie "probeer jij dan maar aan zuurstof te komen". Zo werden ze zwakker en zwakker. Peter omdat hij geen lucht kreeg en Selie omdat zij geen voedsel kreeg. Toen zagen de wanhopige ouders plots dat Selie zich oprichtte en ze hoorden Peter roepen:"Selie, hier heb je voedsel, geef mij alsjeblieft lucht, ik stik bijna". En toen gebeurde het wonder. Selie haalde adem voor Peter en Peter gaf voedsel aan Selie. En de plant bloeide helemaal op en was een lust voor het oog. De koning en de koningin noemden de plant PeterSelie. Tot op de huidige dag werken broer en zus samen en zijn niet meer van elkaar te scheiden.

Peterselie Foto Els Baars

Dit is de ingekorte versie van het sprookje dat Gerda van Ek uit Wassenaar schreef.
De tuinpeterselie (Petroselinum crispum) is een overbekend kruid dat veelvuldig in de keuken wordt gebruikt. De wilde vorm, de Vlaamse peterselie (Petroselinum ségetum) is een bedreigde plantensoort en komt voor in Vlaanderen en heeft als noordelijkste grens Zeeuws Vlaanderen. Er bestaat een giftige dubbelganger van de tuinpeterselie, de veel voorkomende hondspeterselie,maar die behoort tot een andere ondersoort (Aethúsa cynápium).

38. DE MEREL

Het was een stralende koude winterdag toen de merelman zag dat de ekster zijn bek vol glinsterende sieraden had. De merel keek begerig naar de fonkelende stenen en vroeg de ekster waar hij die had gevonden. De ekster nam de merel apart en fluisterde: “In het noorden ligt een diepe grot waar de prins zijn goud, zilver en sieraden bewaart. De prins is een goed mens en als je het hem vraagt, dan mag je een bek vol goud en zilver meenemen. Maar de grot wordt bewaakt door een gevaarlijke draak. Pas op, je mag alleen spullen meenemen uit de gang die de prins je aanwijst.”

De merel vertelde het nieuws enthousiast aan zijn vrouw, maar die vond het een beetje gevaarlijk met zo'n draak, en bovendien, zilver en goud kan je niet eten. Toch vlogen ze samen naar de grot en stapten voorzichtig naar binnen. Overal lagen bergen edelstenen en goud en zilver te glinsteren. En voordat de merel achter in de grot de prins bereikt had, overwon zijn hebzucht het van zijn voorzichtigheid. De merel begon in het goud te pikken. Zijn vrouw riep nog dat hij moest oppassen en rende naar de uitgang. Maar de draak was al wakker en brullend spuwde hij vuur. De merel schreeuwde van schrik en vloog ijlings weg. Hij kon nog net ontsnappen, maar werd door een vlam van de draak helemaal geblakerd. Daarom is de merel tot op de dag van vandaag van top tot teen pikzwart. Zijn snavel schroeide hij ook; die zat echter vol goudstof en dat goud is in zijn snavel gesmolten. Daarom kennen we de merelman nu alleen nog als een zwarte vogel met een gele snavel.

Merel Foto Els Baars

En hoe het met het vrouwtje is afgelopen? De vlammen van de draak bereikten haar niet, maar wel het roet. Dat kan je nog steeds zien aan haar bruin-zwarte verentooi. En omdat ze niet zo hebberig was met het goud, heeft ze gewoon een zwarte snavel.

Bewerking van het verhaal dat Aad de Vette, natuurgids in Leiden, me vertelde.

37. DE GROTE BONTE SPECHT

Lang geleden was er eens een koning, een echte koning,. Een koning met een cape van zwart bont, een wit zijden hemd, een rode satijnen broek en hoge grijze laarzen met opvallen grote, sterke voeten. Hij was een koning met een kroon, een grote donkere kroon met, gek genoeg, een grote rode steen aan de achterzijde. Als de koning passeerde wist iedereen: dat is de koning!
In een donker en ondoordringbaar woud woonde eens een heks, een sterke stoere heks. Die heks was de baas van dat bos. Ze was een echte heks, een heks die kon toveren. Als ze wilde veranderde ze zichzelf in een klein meisje of in een beer, maar ze kon ook mensen betoveren.
De heks kende de koning niet, wist niet eens dat hij bestond.

De koning kende nog niet ieder plekje in zijn hele koninkrijk en als hij eens tijd over had, steeg hij te paard om weer nieuwe streken te ontdekken. Op een dag galoppeerde hij met zijn ranke hengst in een woud waar hij nog nooit was geweest. Het was er donker en zelfs voor de koning een beetje eng. De koning galoppeerde in het woud van de heks, maar hij wist niet dat de heks bestond.

Toevallig liep de heks op het pad, toen ze in de verte de koning naderbij zag galopperen. Ze wist meteen dat het een koning was, want hij droeg een dierenvel en een kroon. Vliegensvlug veranderde ze zichzelf in een mooie aantrekkelijke vrouw. De koning stopte toen hij de mooie jonge vrouw zag. De koning zei ”hallo” en de vrouw/heks glimlachte. De vrouw/heks vroeg aan de koning wat hij kwam doen en hij antwoordde dat hij zijn landerijen kwam bekijken. De ogen van de heks, maar de koning wist niet dat ze een heks was, schoten vuur toen hij “mijn landerijen” zei en ze vertelde hem ondubbelzinnig dat het háár bos was. Maar de koning antwoordde dat híj de koning was en dat alle land in de hele omtrek van hém was. De heks beet hem met felle donkere ogen toe dat de koning op háár grondgebied was, waar zíj de baas was. En ze veranderde zich terug in een heks en gelijktijdig de koning in een vogel.

Grote bonte specht Foto Foto Mike Melis

Vanaf die dag vliegt er in dat bos een vogel. Als je goed kijkt, zie je dat hij een zwarte cape draagt, waaruit zijn witte hemdsmouwen steken, met een wit hemd, een korte rode broek en dat hij grote grijze voeten heeft. En als je goed kijkt, zie je dat hij golvend vliegt, alsof hij nog steeds galoppeert op zijn paard. Ook hoor je hem roffelen op de bomen. Hij timmert nog steeds heel boos op de bomen, in de hoop dat hij de boom heeft gevonden waar de heks woont, om wraak te nemen en om de betovering te verbreken.

Gehoord van Carla Sluis, verhalenvertelster, vertelkring Camelot, Leiden

36. HERFSTTIJLOOS

God schiep de wereld met al haar elementen, planten en dieren in zes dagen. God had zo veel kleuren nodig dat deze op het einde van de week op waren en de sneeuw geen kleur meer kreeg. Waarom de sneeuw later toch nog wit is geworden, wordt verteld in het verhaal over het sneeuwklokje (zie nr. 4).
Zo waren op het eind van de Schepping ook de staarten bijna op en kreeg het konijntje slechts een dom pluizig dotje achterop, restte voor het varken een knullig dun draaistaartje en was er voor het kwikstaartje helemaal geen staart meer over (nr. 30). Hoe het kwikstaartje toch zo'n prachtige staart kreeg, is ook een ander verhaal.
Dit verhaal gaat over de herfst die geen bloemen kreeg, luister:

Op het einde van de Scheppingsweek mochten de planten kiezen in welk van de vier jaargetijden ze wilden bloeien. Bijna allemaal kozen ze voor de lente en de zomer, als de weersomstandigheden goed zijn. Sommigen, zoals het sneeuwklokje, de bosanemoon, de wilg, de els en vooral de gele kornoelje, wilden wel aan het einde van de winter bloeien omdat de bijenkoninginnen en de mensen daar zo blij van werden. Maar geen enkele plant wilde bloeien in de herfst, beducht als ze waren voor de barre weersomstandigheden met herfststormen, hagel, nachtvorst en natte sneeuw. Dat stemde de herfst droevig.
Eén plant, de tijloos, kreeg medelijden met de herfst en bood aan in haar seizoen te bloeien. De herfst was daar zo blij mee, dat de tijloos niet alleen haar naam mocht verfraaien door er herfst aan toe te voegen, maar dat zij haar ook een gunst gaf. De herfst-tijloos zou voortaan bloeien in de herfst, maar vrucht dragen in de lente. En dat niet alleen, de plant zou beschermd worden tegen de vraatzucht van dier en mens doordat ze giftig zou zijn. En zo geschiedde.

Herfsttijloos Foto Els Baars

De inheemse herfsttijloos heeft als noordelijke grens Limburg en Vlaanderen. De gecultiveerde herfsttijloos is populair als tuinplant.

35. DE ZEEASTER OF ZULTE

Zeeaster Foto Frank Wagemans

Dit verhaal heb ik jaren geleden gehoord van een gids tijdens een rondleiding in Zeeland. Als wilde groente is de zeeaster bekend onder de naam 'lamsoren'.
Zeeasters vormen een belangrijk onderdeel van het voedselpakket van rotganzen. Gorzen en baardmannetjes zijn dol op de zaden. Deze zaadjes verspreiden zich door weg te drijven op het (zee)water.

34. DE LINDE

Lang, heel lang geleden geloofden de mensen nog dat er nog talloze goden en nimfen op deze wereld rondwaarden. Zo was er een godin van de zeeën, ondergrondse rivieren én van het verzorgen van kinderen en ze heette Tethys. De god van de wereldzeeën, Oceanus, was haar man. Deze twee goden werden de ouders van wel drieduizend dochters en drieduizend zonen. Hun drieduizend zonen werden de riviergoden. De drieduizend dochters werden zeenimfen, de Oceaniden. Iedere nimf beschermde een stukje van een zee.
Een van deze dochters was de zeenimf Philyra, zij beschermde een deel van de zee rond Griekenland. De oppergod van dat moment Cronos vond de zeenimf zo mooi en probeerde haar te verleiden. Maar zij wees hem af, zij wilde niets van deze wrede god weten. Toen dwong hij haar met hem het bed te delen. De vrouw van Cronos betrapte hem tijdens de gedwongen paring met de zeenimf. Zodra de oppergod zijn vrouw zag naderen veranderde hij zichzelf, nog tijdens de paring razendsnel in een hengst, in de hoop zijn vrouw te misleiden. Door deze wisseltruc werd het kind dat hieruit geboren werd half mens, half paard, een centaur. Moeder Philyra schaamde zich zo voor het monster dat zij baarde, dat ze de goden smeekte haar niet langer als mens te laten te leven. En de goden luisterden. Ze veranderde in een prachtige lindeboom.
Als linde zorgde zijn moeder, die immers ook godin van het verzorgen van kinderen was, er voor dat haar zoon, de centaur Chiron, een wijze centaur werd en ze fluisterde hem ook de geheimen van de plantenwereld in. Vele koningen stuurden hun zonen voor een nobele en wijze opvoeding naar deze bijzondere centaur, die steeds in de schaduw van een linde stond.

Linde Foto Els Baars

Linden zijn hoge bomen die diep wortelen en wel 600 jaar kunnen worden. Ze bloeien overvloedig en geuren heerlijk,vooral 's avonds. De linde, die in juni bloeit met bloemen boordevol honing, wordt dag en nacht door vele duizenden honingzoekers als bijen, nachtvlinders en luizen bezocht.
Linden komen in het wild nog weinig voor in ons land, we zien vooral 'cultuurbomen”, aangeplant. In de periode van 6000-3000 v.Chr was het een overheersende boom, m.n. in Brabant en Limburg. Waarschijnlijk is het ontstaan van de landbouwcultuur de oorzaak van de achteruitgang. Volgens de Germanen is de linde gewijd aan Frija, de godin van schoonheid, sensualiteit en vruchtbaarheid, zoals Venus en Aphrodite.

33. CICHOREI ; de blauwe ogen van Cichore

Zo'n 950 jaar geleden zijn er al godsdienstoorlogen in het Midden Oosten. In die tijd trekken na een oproep van de Paus vele tienduizenden heldhaftige en diepgelovige mannen, rijk of arm naar het Heilige Land om Jeruzalem te bevrijden van de moslims. De eerste Kruistochten vinden plaats aan het einde van de elfde eeuw. De meeste kruisvaarders zijn nooit teruggekomen. Onder hen bevindt zich ook een stoere ridder uit de Lage Landen.

De nobele ridder is verliefd op een mooie jonkvrouw, Cichore, wiens opvallend heldere, licht blauwe ogen hij niet kan weerstaan. De edelman kan de oproep van de Paus niet negeren en laat haar smachtend achter. Hij belooft terug te komen als zij op hem blijft wachten. Dat neemt onze jonkvrouw ter harte en zij wacht jarenlang geduldig en liefdevol op zijn terugkomst. Het wachten valt zwaar. Iedere morgen loopt ze naar de zandweg en staart in de verte in de hoop dat hij wederkeert om 's middags teleurgesteld terug naar huis te keren. Dag in dag uit, jaar in jaar uit loopt zij ongeduldig langs de kant van de weg en kijkt met haar helderblauwe ogen naar de einder. Tijdens de hete zomer van het jaar 1099 is het te warm om op en neer te lopen en ze staat dagen lang op een vaste plek te wachten. Cichore staat daar zo lang dat haar voeten wortel schieten en zij verandert in een grote plant met helderblauwe bloemen. Tot de dag van vandaag kunnen we haar nog zien staan langs de kant van de veldweg met haar helderblauwe bloemenogen die alleen 's morgens smachtend naar het zuiden staren en die 's middags verdrietig sluiten als hij weer niet teruggekomen is.

Cichorei; Foto Els Baars

32. DE GELE LIS EN DE REGENBOOG

De Latijnse naam van de Gele lis luidt “Iris pseudácorus”. De Gele lis is de enige inheemse vertegenwoordiger van de lissenfamilie in Nederland. Wist u dat de iris en de regenboog een nauwe relatie hebben? Luister:

Lang, heel lang geleden hadden veel Griekse goden een probleem: de mensen op aarde luisterden vaak niet naar de boodschappen van de goden. Iedere god bedacht een eigen oplossing voor dit probleem. De ene god bracht de boodschap met donder en bliksem, de andere met liefdespijlen en weer een ander fluisterde de boodschap liefdevol in de oren van de mensen. Een hele mooie oplossing had oppergodin Hera.
Hera bedacht een mooie, werkelijk schitterende oplossing. Ze nam de Griekse godin Iris part time in dienst om haar boodschappen duidelijk én oogverblindend naar de aarde te sturen:
Is de hemel donker en dreigend gekleurd en schijnt de zon op wolken vol regendruppels, dan is Iris onderweg. Op voeten zo snel als de wind snelt Iris met een boodschap onder de arm vanuit de hemel via de regenboog naar de aarde.
En de Grieken wisten dat Iris kwam als ze de dreigende luchten met de kleurrijke pracht van de regenboog zagen.
Door haar andere taak hielden de boeren van Iris, Ze bracht het water uit de meren en de rivieren naar de wolken waarmee deze de gewassen besproeide. De boeren noemden haar de groeigodin.
Om deze bijzondere godin niet te vergeten staan ter nagedachtenis aan Iris bloemen op aarde die getooid zijn met de meest betoverende kleuren van de regenboog. In Nederland alleen de inheemse Gele lis met haar onovertroffen diepgele zwavelkleur, één van de belangrijke kleuren van de regenboog. En de lis houdt van water, ze staat het liefst aan de walkant met haar voeten in het water.

De Gele lis behoort tot de lissenfamilie die wereldwijd ruim 1500 soorten omvat. De schrijvers van de Nederlandse Oecologische Flora zijn enthousiast over de bloemen: “Lissebloemen zijn uniek door hun fraaie architectuur.” De kleuren van de diverse irissoorten zijn zo mooi, dat mensen al heel vroeg een relatie hebben gelegd met de kleuren van de regenboog. Iris is de godin van de regenboog. Zij is getrouwd met Zephyros, de god van de westenwind, die tot op de dag van vandaag de bosanemoon kust (zie de mythe 29, maart 2006). Iris heeft twee kinderen gekregen, van wie Eros, de god van de liefde, de bekendste is.

Gele lis ; Foto Els Baars

31. LELIETJES-VAN-DALEN

Jezus is gekruisigd en in het graf gelegd. De nieuwe kinderbijbel gaat als volgt verder:

“De volgende morgen, op de eerste dag van de week, heel vroeg, het was nog donker, ging Maria Magdalena maar het graf. Ze zag dat de steen van het graf was weggerold. Ze ging vlug naar Simon Petrus. Simon Petrus ging het graf binnen en hij zag de linnen doeken op de grond liggen. De zweetdoek die het hoofd van Jezus had bedekt, lag niet bij de andere doeken, maar lag opgerold op een andere plaats.
Enige tijd later stond Maria Magdalena bij het graf te huilen. Zij zag twee in het wit geklede engelen. Zij zaten op de plaats waar Jezus gelegen had, één aan het hoofdeinde en één aan de voeteneinde.
“Waarom huilt u?” vroegen zij haar.
“Omdat ze mijn Heer weggenomen hebben en ik niet weet waar ze Hem gelegd hebben,” zei ze. Terwijl ze dit zei keerde ze zich om en zag een andere man staan. Het was Jezus maar ze herkende Hem niet.
“Waarom huil je?” vroeg Hij haar.”En wie zoek je?”
Maria dacht dat het de tuinman was. “Heer als u Hem weggenomen hebt, vertel me dan waar hij is,” zei ze.
Jezus zei: “Maria”.
Toen herkende zij Hem.”

Op de plaatsen bij het graf waar de tranen van Maria Magdalena op de grond vielen, groeiden spontaan nieuwe bloemetjes: de Lelietjes-van-Dalen. Kijk maar, de ronde bloemetjes hebben de vorm van spattende druppels.

Lelietjes-van-Dalen ; Foto Els Baars

30. DE KWIKSTAART

Tegen het einde van de Schepping waren de staarten op. Voor het wilde zwijn restte nog slechts een knullig krulstaartje en voor het konijn was er alleen nog een dom wit bolletje over, waardoor je haar overal in het land herkent.
Zo was er voor een zwart-wit vogeltje helemaal geen staart meer over. Ze moest zich behelpen met een stompe achterkant en dat deed haar veel verdriet.
In die dagen pronkte het winterkoninkje met een prachtige lange zwarte staart. Meewarig bewonderde het zwart-witte vogeltje deze prachtige staart. Ze vond die lange zwarte staart veel beter bij haar zwart-witte uiterlijk passen dan bij het kleine bruine vogeltje.
Toen het winterkoninkje dan ook op een lome dag in de zon zat te dutten stal ons zwart-witte vogeltje in een razendsnelle actie de lange zwarte staart van het winterkoninkje en ze vloog naar een afgelegen boerderij. Daar zou niemand haar vinden. Zorgvuldig plakte ze de staart op haar stompe achterkant. Wat was ze blij en trots op die mooie staart! Maar de prijs die ze moest betalen was hoog. Het vogeltje woont nog steeds in afgelegen, stille streken. Tot op de dag van vandaag is ze bang dat het winterkoninkje op een onbewaakt moment de staart terugpakt. Ze kijkt voortdurend schichtig om zich heen, om te kijken of de mooie staart er nog aanzit en er geen kapers op de kust zijn. En om te zien of de staart er nog aanzit moet ze deze steeds omhoog wippen. Dat is de reden waarom dit vogeltje en al haar nakomelingen vanaf de dag van de diefstal kwikstaartjes genoemd worden.

Witte kwikstaart ; Foto Jan Hendriks http://www.xs4all.nl/~hendrjc

En hoe gaat het met het winterkoninkje?
Toen zijn lange zware staart werd gestolen bleef er slechts een klein onderstaartje over. En omdat het gewicht van de lange staart er niet meer op drukte, sprong deze omhoog, zodat we vandaag de dag het winterkoninkje in één oogopslag kunnen herkennen aan haar kenmerkende opwippende korte staartje.

29. DE BOSANEMOON

In de tijd dat de goden nog op aarde leefden werd de god van de westenwind, Zephyros verliefd op een kleine godin van de natuur, de nimf Anemone. Maar de nimf was nymfomaan en hield van alle mannen. Zephyros wilde zijn nimf alleen voor zichzelf hebben, maar Anemone kan andere goden niet weerstaan. De god van de westenwind deed zijn beklag bij Hera, de koningin van de goden, de vrouw én slachtoffer van Zeus, de oppergod. Zeus was een schuinsmarcheerder als geen ander en Hera leed hieronder. Als slachtoffer van haar man voelde ze mee met Zephyros en ze veranderde de nimf in een onopvallend bosplantje.
Maar Zephyros mistte zijn geliefde nimf Anemone en hij zocht haar overal, riep haar naam, maar kon haar niet vinden. Op een vroege lentedag vond hij haar toen ze haar mooie stralende bloemetje opende in de zon.
Als je ziet dat een anemoon zich beweegt in de wind, dan weet je dat ze weer samen zijn en dat Zephyros haar streelt en kust.

Opgetekend uit de mond van Els Löhr, natuurgids uit Voorschoten

Bosanemoon ; Foto Els Baars

28. WAAROM DE KERKUIL IN DETOREN MAG WONEN

Er was een pastoor die elke dag na het middageten met zijn dienstbode een wandelingetje door de tuin maakte. De vogels die de twee begluurden, dachten er het hunne van.
De merel riep, zodat iedereen het kon horen: "zie die twee, zie die twee".
De vink viel hem spottend bij: "Jij,jij,jij, jij. Jezwiet"
En de andere vogels bleven niet achter.
De uil kon die kwetterende bemoeials niet uitstaan. Men moest in de wereld kunnen horen, zien en zwijgen, vond hij. En hij riep de roddelaars tot de orde: "Sst! Ssst! Ssst!"
De pastoor was hem dankbaar. De uil mocht in de kerktoren wonen, en hij woont er nog.

Kerkuil; Foto Mike Melis

27. DE IJSVOGEL

Vele, vele maanden dobberde de Ark van Noach op de wateren van de overstroomde wereld.
Na de eindeloze regenperiode klaarde de lucht op. In die dagen was blauw de kleur van de hoop. De hoop dat er een einde kwam aan de overstromingen en een einde aan de toorn van God.
Was het water al aan het zakken? Viel er al weer land droog?
Noach vroeg aan de vliegende dieren een vrijwilliger om op onderzoek uit te gaan.
De sterke witte raaf stelde zich direct beschikbaar, maar verkwanselde zijn opdracht *. Daarop ging een andere vrijwilligster op onderzoek uit. Dit keer was het een kleine grijze vogel met een lange dolkachtige snavel.
De kleine vogel vloog na haar lange verblijf in de muffe Ark blij naar buiten. Zij werd blij van de frisse lucht en dartelde in het rond. De zon brak door de sombere wolken en de lucht werd strak blauw, de lievelingskleur van dit vogeltje. Als een magneet werd ze aangetrokken door de blauwe lucht en ze vloog hoger en hoger de blauwe lucht in. Ze vloog zo hoog tot ze net zo blauw werd als de lucht en het grijze vogeltje kreeg een prachtig glanzend blauwgroen verenkleed. Maar ze vloog nog verder omhoog, zo hoog dat ze haar borst brandde aan de zon. Door de pijn liet het vogeltje zich naar beneden in het koele water plonzen.
Dat is de reden waarom deze vogel een roodbruine borst heeft en een prachtig blauw verenkostuum.
Maar toen de vogel tevreden over haar prachtige tocht en mooie uiterlijk terugvloog naar de ark, liet Noach haar niet meer binnen, omdat ook zij haar taak vergeten was. Ze werd gedwongen te overleven op het water.
Sindsdien vind je deze mooie blauwgroene vogeltjes alleen maar bij water. Ze eten nog steeds alleen maar vis, zomer en winter. Maar als het hard vriest hebben ze een probleem, maar kunnen wij mensen deze vogeltjes beter zien. Ze hangen hongerig in groepjes rond bij de laatste open plekken in het ijs in de hoop een visje te spiesen. En daarom heet ze ijsvogel.

* Zie sprookje18 van april 2005 en lees "waarom de raaf zwart is".

IJsvogel man; Foto Mike Melis

26. SINT NICOLAAS EN DE GROENBLIJVENDE BOMEN

Het is lang, lang geleden dat de meeste mensen nog in hutten woonden, verspreid in kleine dorpjes over het land. God zag dat tijdens een mooie nazomer iedere dag rook uit een schoorsteen van zo'n dorpje omhoog kringelde. Dat was merkwaardig, want de temperatuur was aangenaam en zelfs zo warm dat de kinderen in de rivier speelden.
Vanuit de hemel stuurde Hij Sint Nicolaas op onderzoek uit naar de aarde.
Deze heiligman ontdekte dat de duivel uit eikels brandewijn stookte. Een aantal handelaren had al snel door dat dit pittige drankje goede handelswaar was en stonden met karren klaar om de vaten op te kopen. Sint Nicolaas maakte een praatje en proefde het drankje. Hij moest toegeven dat deze verwarmende drank overheerlijk was, maar helaas wel een duivelsdrankje, Hij werd hun eerste klant.
De heiligman had één probleempje: hij had geen geld, want in de hemel is er geen geld. De handelaren vroegen hem wanneer hij zou betalen en hij antwoordde: "in de herfst, als alle bomen hun blad verloren hebben". Ze gingen akkoord en leverden hem de eerste vaten brandewijn. Zij zouden wachten tot de eik, de beuk, de den, de spar en de hulst hun bladeren en naalden hadden verloren.
Ondertussen ging Sint Nicolaas terug naar de hemel mèt de vaten brandewijn.
Thuisgekomen vertelde hij God wat hij gezien en geproefd had, over de duivel en de brandewijn en zijn deal met de handelaren. Samen vonden God en Sint Nicolaas een oplossing voor het geldprobleem…..God zorgde er vanaf die dag voor dat de spar, de den, de taxus, de jeneverbes en de hulst hun naalden en bladeren het hele jaar door behouden. En de handelaren? Die wachten nog altijd op hun geld.
Sindsdien blijven enkele bomen het hele jaar rond groen én sindsdien staat Sint Nicolaas voor eeuwig in de schuld bij de handelaren. Misschien koopt hij daarom zoveel cadeautjes in december…

En wat er in de hemel is gebeurd met de vaten brandenwijn? Dat vermeldt dit sprookje niet….

Bloeiende hulst © Foto Els Baars

25. DE KLAGENDE PLEVIEREN

God schiep de aarde met al zijn bewoners in één week en kon toen uitrusten van al dat harde werken. Maar het werk was voor de bewoners van de aarde nog niet klaar, zij moesten nog veel details afmaken. De zee oefende met eb en vloed, de juiste timing zoekend. Muizen zaaiden graszaad in zodat zij in de winter eten konden vinden in de bevroren aren. Het varken had nog geen staart. En de seizoenen moesten nog hun regelmaat en eigen karakteristieken ontwikkelen. Zo sneeuwde het soms in de zomer en dat kon natuurlijk niet. God gaf aanwijzingen vanuit zijn luie stoel.
Zo had God de vogels de opdracht gegeven de uitwerking van de afwatering te verzorgen. Geulen en greppels moesten gegraven worden om het overtollige water via de rivieren naar zee te laten afvloeien. Alle vogels deden enthousiast mee aan deze belangrijke taak.
Alleen de plevieren weigerden. Zij wilden hun tere snavels niet blootstellen aan de stenen. Terwijl alle vogels geduldig groeven, duikelden de plevieren in grote groepen vrolijk fluitend door het luchtruim.
God was ontstemd over hun gedrag en strafte hen door hun vrolijke gefluit om te vormen tot een klagend gepiep om water. Dat is de reden waarom de plevieren vanaf die dag nog alleen klagelijk kunnen roepen om regen. Daarom weten we nu nog steeds dat als de plevieren piepen, de regen weldra zal vallen. En daarom dragen ze als naam plevier, afgeleid van pluvia, wat regen betekent.

Goudplevieren met op de achtergrond kieviten © Foto Kees Keizer

24. WAAROM DE UIL 'S NACHTS GERUISLOOS VLIEGT

Alle vogels stonden druk piepend en krijsend op de open plek in het bos. Want wat waren ze allemaal boos! Boos over de sluwe en misleidende trucs van het kleine vogeltje. Het was niet eerlijk om op deze slinkse wijze de vogelwedstrijd te winnen en koning van de vogels te worden (zie sprookje 2, december 2003.) Het winterkoninkje moest gestraft worden. En de vogels discussieerden over een passende straf.
In de tussentijd zat het winterkoninkje gevangen in een muizenholletje, het kleine vogeltje paste maar net in het krappe holletje waarvoor de uil de wacht hield. Alle vogels waren het er over eens dat de stoere, brede en vooral slimme uil de beste cipier was. De uil stond geduldig voor de uitgang van het muizenholletje en keek met zijn grote ogen alert rond.
Urenlang praatten de vogels over welke straf het winterkoninkje verdiende. De meningen verschilden enorm. En ondertussen hield de uil uren en urenlang de wacht….en viel tenslotte in slaap.
En…het slimme winterkoninkje ontsnapte en vluchtte in het dichte kreupelhout en zong zijn triomfantelijke lied.

De ransuil houdt "de wacht" . . . © Foto Mike Melis

Wat waren alle vogels razend toen ze ontdekten dat het kleine sluwe vogeltje ook nog was ontsnapt door die luie uil. De uil moest gestraft worden voor deze enorme blunder. Maar deze wijze vogel zag die bui al hangen en vloog snel weg. Deze trotse vogel wilde de vernedering van een uitbrander niet ondergaan. Sinds die dag laat de uil zich overdag niet meer zien. Pas als het donker is en alle andere vogels slapen, komt de uil stilletjes tot leven. Hij vliegt geruisloos door de donkere nacht, zodat geen vogel hem kan horen.
Sindsdien jaagt de uil ieder nacht op muizen. Want, wat heeft hij een hekel aan muizen die ellendige muizenholletjes maken, waaruit winterkoninkjes ontsnappen….

23. WAAROM DE STEKELS VAN DE ROOS NAAR BENEDEN WIJZEN?

Plotseling dwarrelde er één zaadje naar beneden. Er was weer hoop!
De engel Lucifer was door zijn wandaden verbannen naar de hel. Hele dagen ijsbeerde hij door de hel en verzon listen om uit dit ellendige oord te ontsnappen, maar tot zijn grote wanhoop mislukte alles.
Op een dag zag Lucifer de uitzichtloosheid van zijn situatie in en staarde somber voor zich uit. Totdat het zaadje voor zijn voeten viel.
Voorzichtig raapte hij het pluizige zaadje op en glimlachte. Uit alle hoeken en gaten in de hel verzamelde Lucifer stof en aarde, maakte er een mooie hoop van op een lichte, niet te hete plek en legde het zaadje 1 cm diep bovenin het bergje. Water vinden was in de hete hel een probleem, maar Lucifer was niet voor een gat te vangen en liet waterdampen condenseren en ving de schaarse waterdruppels zorgvuldig op en druppelde deze op het zaadje. Geduldig en nauwgezet zorgde Lucifer voor het plantje dat uit het zaadje ontsproot.
Het plantje ontwikkelde zich als een sterke roos en zocht zijn weg naar boven naar het licht. Lucifer wachtte tot de roos bijna tot het plafond van de hel en de rand van de wereld reikte.
De stekels van de roos die trots naar boven wezen gebruikte hij als traptreden naar zijn bevrijding. Wat was hij dichtbij! Maar Lucifer bleek te ongeduldig. Hij klom helemaal naar boven, maar de roos was nèt niet hoog genoeg gegroeid. Hoe hij ook reikte en sprong vanaf de bovenste stekel, hij kon de rand van de wereld net niet bereiken. Vloekend en tierend brieste Lucifer zijn onmacht uit. En…dat hoorde God.
"Roos, wat doe je daar?! Dat kan niet!"brulde God.
De roos schrok zo van deze bulderende stem dat van schrik al haar stekels omlaag zakten
En Lucifer? Die verloor zijn grip en roetste langs de stekels naar beneden. Terug in de hel, waar hij nu waarschijnlijk nog ligt te mokken.

De STEKELS van de roos © Foto Els Baars

Rozen hebben geen doornen, maar stekels!

Met dank aan Els Löhr uit Voorschoten.

22. WAAROM DE HAAGWINDE OOK "ONZE-LIEVE-VROUWE-GLAZEKE" WORDT GENOEMD

Het gebeurde eens dat een voerman met zijn paard en wagen in de modder vast kwam te zitten. Jammer, want hoe de voerman zijn paard ook aanspoorde, de wagen die geladen was met de heerlijkste wijnen, bleef onwrikbaar vast zitten en kwam geen millimeter vooruit. Moedeloos ging de voerman langs de kant van de weg zitten. Opeens zag hij in de verte een eenzame vrouw naderen. Hij dacht: "Mogelijk kan deze vrouw hulp gaan halen voor mij, zodat niet alles verloren zal gaan". Toen de vrouw hem genaderd was vroeg zij: "Voerman, heb je misschien iets te drinken voor mij?" "Natuurlijk" zei de man, "ik sta hier bij mijn wagen met de kostbaarste wijnen , maar ik kan er niets meer mee doen zolang de wagen vast zit. Dus drink gerust."
De vrouw zei: "Ik zal je wel helpen". Daarop ging ze naar het paard en fluisterde het wat in zijn oor. Het paard begon te trekken zoals nog nooit tevoren. De wagen kwam al snel vrij. "Je zou mij nog wat te drinken inschenken", zei de vrouw. "Natuurlijk vrouwe, " zei de voerman, "maar ik heb hier geen glazen, dus ik hoop dat je het niet erg vindt om uit een fles te drinken". De vrouw liep naar de haag en plukte een van de prachtig witte bloemen. Tegen de voerman zei ze: " Schenk de wijn maar in deze kelk". Toen besefte de voerman dat Maria hem geholpen had. Sindsdien heet in België de haagwinde "Onze-lieve-vrouwe-glazeke" of "Reumer" in het Kempenland.

Haagwinde © Foto Els Baars

In Zuid-Limburg wordt de plant ook wel 'rinkrank' genoemd. 'Rink' is een oude benaming voor 'kring' of 'kromme lijn' en dit wijst weer op de windende beweging van de rank of stengel.
Hier in Brabant kennen wij de meer prozaïsche naam van 'pispotjes'.
De latijnse naam voor de haagwinde luidt Calystegia sepium
Calystegia is afgeleid van het Griekse woord 'kalix' = kelk. Stegia, 'stege'= bedekking of dak, wat betrekking heeft op de schutbladen die bij haagwinde de kelk bedekken. 'Sepium' = heg of haag , waarlangs de haagwinde omhoog klimt , vooral op enigszins vochtige en voedselrijke plaatsen. Winde betekende vroeger al 'hout'. In oude talen werd 'widu' of 'wedu' gebruikt.

Maria Michiels, IVN-gids in Oss heeft mij deze tekst per email toegestuurd..

21. DE SIDDERENDE RATELPOPULIER

Overal waren roadblocks waar soldaten de reizigers controleerden. De keizer was vastbesloten de aspiraties van de nieuwe koning van de Joden in diens babytijd te smoren. De vlucht van Maria, Josef en Jezus was daarom vol gevaren. Dit was de reden waarom ze hun route beperkten tot de landweggetjes met hun vele verstopplekken. Maar de verrassingsaanvallen van de soldaten op het platteland bezorgden Maria ook doodsangsten. Ze wist echter dat ze kon vertrouwen op de hulp van de bomen en de planten. De treurwilg boog altijd op het juiste moment haar takken waaronder het gezin onzichtbaar was voor de langslopende patrouilles. De jeneverbes bood hen vele schuilplaatsen binnen haar taaie en kromgetrokken eeuwenoude takken. Zelfs de oude verweerde wilgen wezen Maria hun vele donkere holletjes aan.
Op een dag naderde een groepje soldaten en Maria smeekte angstig aan een populier: "Lieve populier, kan je prachtige bladerdek ons een schuilplaats bieden voor het naderende gevaar?". Maar de statige populier piekerde daar niet over. De boom knisperde: "Ik ben te plechtig om te buigen voor de eerste de beste!" De ontgoochelde en doodsbange Maria antwoordde daarop streng: "Vanaf dit moment zal je je leven lang net zo hevig trillen en beven van angst als ik doe op dit moment." En daarna vluchtte Maria met man en kind veilig binnen de wuivende halmen van het riet dat zich direct sloot na het passeren van het drietal.

Dit is de reden waarom je sinds die dag de ratelpopulier al bij het geringste zuchtje wind hoort sidderen en lispelen van angst.

De ratelpopulier © Foto Els Baars

De 'ratelpopulier' wordt ook 'esp' genoemd en heet in het latijn 'Pópulus trémula' waarbij trémula betekent: sidderend.

Met dank aan Els Löhr, Voorschoten

20. HET SINTJANSKRUID EN DE DUIVEL

"Kijk," zei Maria Magdalena met tranen in haar ogen, staand onder het kruis waaraan Jezus was vastgenageld, "zelfs de bloemen vangen het kostbare bloed van Jezus op in hun knoppen om niets van zijn erfenis verloren te laten gaan".
Ze groef een aantal van deze plantjes op toen zij na de begrafenis van Jezus weer terugging naar haar woonplaats en verzorgde hen goed. "Deze bloemen dragen een druppel van het bloed van Jezus in zich en zullen Zijn zegen met zich dragen en de mensen verlichting geven", sprak Maria Magdalena. De plantjes werden zo goed door haar verzorgd dat ze zich door het talrijke zaad snel vermeerderden en geliefd werden door de mensen.
De duivel zag met lede ogen dat het kruidenplantje iedere zomer weer het bloed in zijn knoppen koesterde waarmee het de mensen van talloze klachten genas. Het was geliefd om zijn geneeskrachtige en warmtegevende eigenschappen.
Kokend van woede schreeuwde de duivel "vernietigen zal ik ze, uitroeien tot het laatste exemplaar!" In grote razernij sloeg hij met een bos distels gaatjes in de blaadjes om ze zo compleet tot moes te slaan.
Johannes sloeg dit alles gade vanuit de hemel en stuurde in razende vaart een engel om het geneeskrachtige kruid voor de ondergang te behoeden. "Blijf van deze planten af! Deze bloemen zijn heilig, want ze dragen het bloed van Jezus in zich. Zij zullen de mensen helpen die warmte nodig hebben voor hun genezing," riep de engel, stortte zich op de duivel en joeg hem weg, slaand met zijn eigen bos distels.
Uit dankbaarheid voor zijn redding heet dit waardevolle kruidenplantje sintjanskruid, genoemd naar zijn beschermheilige.

SintJanskruid © Foto Els Baars

Iedere bloemknop bewaart een druppel bloed. Dat kan je tot de dag van vandaag zien, want als je een bloemknopje van het sintjanskruid fijnknijpt komt er paars-rood sap uit. De wondjes op de blaadjes die ontstaan zijn door het slaan met de distels door de duivel zijn nooit meer geheeld. Als u een blaadje tegen het licht houdt ziet u talloze gaatjse. Het sap kunt u nu in de winkel kopen als Sint Jansolie.

19. DE MEIDOORN EN DE COCADRILLE

In Midden Frankrijk leeft een bijzondere haan. Hij ziet eruit als iedere andere franse haan.
Dat is lastig want deze speciale haan legt eens in de 17 jaar een heel bijzonder ei. Dit ei heeft 10 jaar nodig om te volgroeien! Al die jaren moet het zorgvuldig warm gehouden worden. Alleen een mesthoop heeft de ideale broeierige temperatuur om het ei uit te broeden en de haan moet in zijn buurtblijven. Als de haan even weg moet draagt hij het ei altijd voorzichtig bij zich omdat het vele vijanden heeft.
Heeft de haan er goed voor gezorgd en zijn er geen vijanden geweest dan komt uit dit bijzondere ei na 10 jaar de COCADRILLE. Dat is een beest dat er van voren uitziet als een haan en van achter als een slang. De cocadrille heeft vurige ogen. Als die ogen je aankijken versteen je ogenblikkelijk. Overal in Midden Frankrijk zie je nog bijzondere grote en kleinere stenen staan, de slachtoffers van de cocadrille.
Alle fransen in Midden Frankrijk zijn doodsbang voor dit monster. Het enige antigif dat het kuiken in het ei kan smoren is het sap dat uit een meidoorntak lekt. Daarom steken de fransen altijd een tak van de meidoorn in het midden van de mesthoop. Let maar op.

Met dank aan Els Löhr, Voorschoten

Meidoorn © Foto Els Baars

18. WAAROM DE RAAF ZWART IS

Vele, vele maanden dobberde de Ark van Noach op de wateren van de overstroomde wereld.
Na de eindeloze regenperiode klaarde de lucht op en door de grijze wolken was af en toe wat blauw zichtbaar. In die dagen was blauw de kleur van de hoop. De hoop dat er een einde aan de overstromingen, een einde aan de toorn van God was gekomen.
Was het water al aan het zakken? Was er al weer land zichtbaar? Noach vroeg aan de vliegende dieren een vrijwilliger om op onderzoek uit te gaan. De witte raaf stelde zich direct beschikbaar. De grote sterke vogel vloog naar het oosten en bleef dagen lang weg. Iedereen aan boord van de Ark vreesde het ergste voor de mooie witte raaf. Daarop vloog een andere vrijwilliger onderzoekend de wateren over. Deze vogel, de duif, kwam binnen een dag terug met een groen takje van de olijfboom in zijn bek als bewijs dat de planten en bomen op het land weer groeiden. Het water zakte! Er was weer toekomst.

Enige dagen na de duif kwam de mooie witte raaf terug, dik en volgevreten. Op de vraag waarom hij zolang onder weg was geweest, antwoordde de raaf zich verontschuldigend "Ik zag vrij snel mooi groen land, waar het water net was verdwenen. En een aaseter als ik, de raaf, zag al dat overvloedige voedsel en ik deed me te goed aan deze overvloed Ik vergat de tijd om jullie te vertellen dat het water echt zakte." Schuldbewust boog de raaf zijn hoofd.
Noach was verbolgen en als straf voor het egoïsme van de raaf, veranderde hij de mooie witte vogel in een grote zwarte vogel met een grote zwarte snavel, die nog slechts kon krassen.

Raaf: (Corvus-corax) © IVN Vecht & Plassengebied
http://www.ivnvechtplassen.org

17. DE MOOIE NARCIS

Lang geleden leefde er een mooi prins, Narcis geheten. Hij liep altijd met zijn hoofd in de wolken en fantaseerde over succes en koningschap. Vele meisjes en vrouwen smachtten naar de aandacht van deze knappe, wat eenzelvige prins.
Een nimf werd verliefd op hem en deed haar uiterste best zijn aandacht te trekken. Maar Narcis zag haar niet staan, zijn gedachten waren elders en daardoor negeerde hij haar volledig. De nimf voelde zich hierover zo beledigd dat ze haar beklag deed bij de goden.
En ze mocht een wens doen.
Op een zonnige voorjaardag zat prins Narcis bij een heldere bron en was in gedachten verzonken. De nimf ging stilletjes in zijn buurt zitten en wenste "ik wens dat hij verliefd wordt op het eerste gezicht dat hij ziet". Op dat moment bukte de prins zich om water uit de bron te drinken en zag zijn spiegelbeeld. Hij vond zijn spiegelbeeld zo mooi dat hij hem wilde omhelzen, viel in het water en verdronk jammerlijk.
De goden hadden echter medelijden met hem en Narcis mocht terugkeren in de wereld der levenden, niet als prins, maar als plant.

Deze mooie gele bloem, vernoemd naar prins Narcis, zien we tot vandaag in het vroege voorjaar overal bloeien.
De narcis groeit nog steeds het liefst dichtbij het water, zodat hij kan genieten van zijn mooie spiegelbeeld.

Met dank aan Els Löhr, Voorschoten

Narcissen langs het water © Foto Els Baars

In de psychologie leeft Prins Narcis tot heden ten dage voort: "Een narcistische persoonlijkheid kenmerkt zich door een voortdurend patroon van grootheidsgevoelens, fantasieën over succes en macht, gebrekkig vermogen zich in anderen in te leven, het misbruik maken van anderen, overdreven aandacht vragen en overgevoeligheid voor het oordeel van anderen".

(uit: Zakwoordenboek der geneeskunde, Coëlho)

16. EEN MOOIE JONGE GOD EN DE DODELIJKE MARETAK

Maretak met bessen © Foto Els Baars

Maretak in een tuin © Foto Els Baars

In lang vervlogen tijden was er eens een stralend mooie jonge god die bij iedereen geliefd was en zijn naam was Baldur, god van het Licht. In die dagen waren list en bedrog, afgunst en moord geen ongebruikelijk verschijnselen in godenkringen.
Baldur werd gekweld door een terugkerende nachtmerrie waarin hij werd vermoord. Zijn moeder zag hierin een voorspelling en zij was zo bang haar zoon te verliezen dat zij alle mogelijke moordenaars dwong een eed af te leggen waarin zij haar beloofden Baldur niet te zullen doden. Ze ging langs bij planten, bomen, giftige bloemen, andere goden, wilde dieren, trollen, tovenaars, stormen, bliksem en overstromingen. Allen beloofden plechtig nimmer een vinger naar haar zoon uit te steken. Toen de moedergodin alle mogelijke kandidaten de eed had afgetroggeld, haalde ze opgelucht adem en zei dat haar zoon onkwetsbaar was voor alle gevaren.
Zij had echter één onschuldig ogende struik over het hoofd gezien……
Baldur groeide op tot een wonderschone en geliefde jonge god, die hield van stoeien en strijden.
Omdat hij onkwetsbaar werd geacht, schoten zijn vrienden pijlen op hem af, die hem niet verwondden. Maar de kleine god van het Kwade verafschuwde de sterke en populaire jonge god. Hij sleep van de Maretak één enkele dunne scherpe pijl en legde deze stiekem tussen de stapel pijlen. Voor deze dunne pijl was Baldur niet onkwetsbaar en hij werd dodelijk getroffen door de pijl die zijn blinde broer afschoot.

15. HET MADELIEFJE EN DE LIEVE MAAGD

In de tijd dat Jezus een lief klein jongentje is, maakt zijn moeder Maria speeltjes voor haar zoontje, net zoals wij ouders dit heden ten dage doen. Rond een geel hartje plakte ze vele kleine rechte witte bloemblaadjes. Als ze bijna klaar is, schiet het mesje uit en snijdt Maria zich in haar vinger. Enkele druppels bloed trekken in de witte bloemblaadjes en haar bloed kleurt de bloemrandjes rood. Jezus wil niet dat ze de bloemetjes weggooit, hij vindt de roodgerande bloemen zo nog mooier en hij bewaart ze jarenlang.
Uit dankbaarheid voor zijn moeder Maria, besluit Jezus als hij volwassen is, dat deze bloempjes zich over grote delen van de wereld zullen verspreiden om de mensen op te vrolijken en vooral de kinderen te plezieren. En daarom heet dat witte zonnebloempje
Madeliefje: de lieve Maagd.

Het madeliefje © Foto Els Baars

14. DE HAZELAAR EN DE ADDER

Moeder Maria ging aardbeien plukken voor het kindeke Jezus dat in zijn wiegje lag te slapen. Toen zij in het bos een mooi veldje rode aardbeien zag staan en er een mandje vol van wilde plukken gleed er plotseling een adder op haar toe. Maria schrok, liet haar mandje vallen en verstopte zich achter een hazelaarstruik. De adder kon haar niet meer aanvallen want de hazelaar beschermde haar. Maria wachtte achter de hazelaar net zo lang tot de adder weer verdween in het gras. Toen plukte zij haar mandje vol wilde aardbeien en ging op weg naar huis en ze zei: "De hazelaar is ditmaal mijn beschermengel geweest en zo zal de hazelaar het voortaan ook voor alle mensen zijn."
Daarom is sindsdien een groene hazelaartak de beste bescherming tegen adders, slangen en alle andere gevaarlijke kruipende dieren.

Mannelijke katjes van de hazelaar © Foto Wikipedia

13. DE STOERE DEN EN DE MOOIE LARIX

Larix in herfstkleuren © Foto Els Baars

En toen begreep de grove den dat hij in de winter de aandacht van de mensen kreeg als op de groene takken de witte sneeuw lag en dat de larix de mensen bekoorde in de lente met haar tere groen en in de herfst met haar goudgele naalden.

Met dank aan Mariette Elshoud

12. DE VLIER, DE ES EN HET JUDASOOR

Bessen van de vlier © Foto Els Baars

Moedeloos liep hij naar een andere boom, een Es. 'Drie maal een scheepsrecht' dacht Judas. Wederom knoopte hij zijn touw aan een dikke tak van de es goed vast en sprong… De slanke maar taaie takken braken niet en dit keer bereikte Judas het gewenste resultaat. Maar ook bij deze val van de es schuurde hij met zijn oor langs de takken en zo raakte hij beide oren kwijt.
Sinds die dag groeit een trilzwam op de bast van grote oude vlieren die op een schaduwrijke plaats staan én op dood essenhout. Deze trilzwam heeft door deze legende de naam "Judasoor" gekregen, de Auricularia auricula judae.

Judasoor © Foto Els Baars

11. DOPHEIDE EN PRINSES ERICA

Sinds haar verdwijning liep prins Wandel iedere dag wanhopig over de velden waar zij altijd samen hadden gelopen. Op een dag riep hij weer verdrietig haar naam en aan zijn voeten schoot een paars bloeiende dopheidestruik omhoog. Iedere keer als hij "Erica " riep ontsproot er een dopheidestruik aan zijn voeten. Als hij hard riep ontsproot er dieppaarse heide, riep hij door verdriet of vermoeidheid overmand zacht haar naam dat waren de heidebloemetjes lila van kleur. De prins besefte dat zijn grote liefde betoverd was in de vorm van deze dopheide. En omdat de prins niet overal tegelijk kon zijn, bloeien de heidestruiken steeds op andere momenten

Heideveld © Foto Els Baars

De latijnse naam voor de heidefamilie als geheel is "Ericaceae", die van dopheide als groep "Erica", de "gewone dopheide"heet "Erica tétralix".

Dit is een bewerking van een oud Duits sprookje dat Freek Zevenhek uit IVN Heesch toestuurde, waarvoor dank.

10. DE DUIVELSBEET IN HET RIET

In lang vervlogen tijden waren zowel God als de duivel tevreden met de wereld en hadden tijd over. Alhoewel ze niet de beste maatjes waren, konden ze elkaar wel dulden. Als ze zich verveelden zochten ze elkaar op en speelden een spelletje. Op een mooie zomerse dag gebeurde dit wederom, maar dit keer liep de ruzie uit de hand. Luister:

De duivel had behoefte aan verpozing en daagde God uit voor een wedstrijdje 'wie de mooiste plant kon maken'. God overwoog lang welke plant het meest geschikt zou zijn om te winnen. De orchidee was natuurlijk wel een hoogstandje, maar een kastanjeboom vol prachtige bloeiende kaarsen zou één enkele orchidee overtreffen. Een weide vol bloeiende rode klaprozen zou wellicht een betere keuze zijn. Na veel wikken en wegen besloot hij om een zomers graanveld te scheppen met volle tarwearen, goudgeel glanzend in de zon en golvend in de wind. God bekeek zijn graanveld en was tevreden.
De duivel piekerde nog langer over een juiste keuze en besloot uiteindelijk om een rietveld in het water te creëren. De duivel bekeek zijn rietveld, de glanzende paarsbruine pluimen sloom wuivend in de zomerbries, met schitterende velden diep roodbruine en paarse kleuren in de zon. En de duivel was tevreden.

Wuivend riet © Foto Els Baars

God bekeek het resultaat van de duivel en zei dat het een prachtig stukje vakmanschap was, dat het prachtig was om het rietveld bij avondzon te zien wuiven. De duivel complimenteerde God over zijn prachtige gouden graanveld. Maar ze vonden alle twee dat ze het beste waren en kwamen er niet uit wie had gewonnen. Tenslotte bedachten ze dat een scheidsrechter moest beoordelen wie de mooiste velden had geschapen. Gezamenlijk besloten ze een mens te vragen als scheidsrechter op te treden.
De vrouw was diep onder de indruk van de prachtige wuivende velden. Ook zij kwam tot de conclusie dat ze even mooi waren. Maar God en de duivel wilden een winnaar, een beslissing. De vrouw dacht diep na en zei tenslotte dat ze even mooi waren, maar omdat de goudgele graanvelden ook het voedzame graan voortbrachten, riep ze God tot winnaar uit.
De duivel kon niet tegen zijn verlies en was in eerste instantie verbijsterd. Daarna ontstak hij in razernij en beet in alle rietstengels. Zo beet hij duizenden duivelsbeten, die we tot op de dag van vandaag kunnen zien.

Duivelsbeet © Foto Jessica Baars

Let op het smalle blad, in het midden zit de 'duivelsbeet', drie kleine puntjes. En dankzij deze duivelsbeten kunnen wij Riet (Phragmítes austrális) onderscheiden van de andere soorten uit de grassenfamilie.

9. DE LISTIGE WISSEL MET DE BRANDNETEL

Toen God de hemel en de aarde schiep zorgde hij ook voor het voedsel van mens en dier. De muizen kregen de graszaden, de zwijnen de eikels, de eekhoorns en de spechten de dennenappels en de puttertjes de elzenzaden. En omdat God niet de beroerdste was, kreeg de duivel boekweit en haver en deze was er mee in z’n nopjes. Maar in die dagen waren boekweit en haver het hoofdvoedsel van de mensen in de Lage Landen. Een engel overzag dit en maakte zich zorgen, Het kon nooit goed gaan als de mensen hun voedsel van de duivel moesten krijgen. Deze zou er vast verkeerde dingen meedoen. God had in haar ogen een foutje gemaakt! De engel vertelde aan God dat de mensen als basisvoedsel boekweit en haver nodig hadden en dat het nooit goed zou aflopen als dat via de duivel ging. God gaf direct toe, dat hij bij de verdeling van het voedsel ondoordacht had gehandeld. Daarom kreeg de engel de opdracht om de granen terug te geven aan de mensen door deze met de duivel te ruilen voor iets anders. Daarop trok de engel naar het woongebied van de duivel.
De duivel was nog altijd zeer tevreden over zijn beheer over boekweit en haver. Tevreden zong hij bijna de hele dag “haver en boekweit, boekweit en haver, haver en boekweit, boekweit en haver”. De engel begreep dat de duivel ze niet zomaar zou inwisselen. Daarom bedacht ze een list. Ze ging naar de duivel en zei “nee, duivel, het is geen haver en boekweit, maar netel en distel”. De duivel keek haar aan of ze gek was en ging door met zijn “boekweit en haver”, maar de engel bleef maar zeggen “”nee, netel en distel, distel en netel”, dagen lang. De duivel werd er gek van. Toen de duivel een nacht slecht had geslapen en de engel weer hoorde roepen, “netel en distel”, raakte hij in de war en zei ook “netel en distel, distel en netel”. En toen de engel dit hoorde, ging ze er als een speer vandoor en gaf de haver en de boekweit terug aan de mensen.
Toen de duivel de wisseltruc ontdekte werd ie razend en was des duivels. Daarom voegde hij als wraak iets toe aan de netels: jeukend vuur. Vanaf die dag brand je je vingers als je brandnetels plukt.

Brandnetel © Foto Els Baars

Dat is de vurige wraak die de duivel heeft toegevoegd aan een gezonde, veelzijdige plant, die daardoor plots een duivelsplant werd, de brandnetel.

Met dank aan Bep van Houten, IVN Leiden