Libellen-informatie

Libelleninformatie

Algemene informatie

Gevaren en vijanden van de libellen

Verschil tussen Waterjuffers en Echte libellen

Taxonomie en families

Literatuurlijst

Meer informatie over geleedpotigen op deze site

Meer informatie over libellen op andere sites

Algemene informatie

Wereldwijd zijn er meer dan 6.000 soorten bekend deze komen voornamelijk in de tropen voor
In Europa komen 125 soorten voor (41 waterjuffers en 84 glazenmakers)
In Europa zijn 51 ondersoorten (25 waterjuffers en 26 glazenmakers)
In Nederland komen 70 soorten voor.
De orde Libellen worden meestal verdeeld in twee onderordes Waterjuffers (Zygoptera) en Echte libellen of Glazenmakers (Anisoptera) Dit zijn verreweg de belangrijkste.
De naam glazenmaker stamt uit de tijd dat mensen die kapotte ruiten moesten vervangen, vroeger de stukken glas vervoerden op een raamwerk van latten, dat werd dan op de rug meegedragen. Dit raamwerk stak aan weerszijde uit als twee geweldige vleugels.
Soms wordt ook nog een derde onderorde genoemd de Anisozygoptera (Ongelijk-gelijkvleugeligen))
Hiervan komen slechts drie soorten voor die je alleen maar vindt in Nepal en Japan.
Zij hebben met de glazenmakers gemeen dat de facetogen elkaar raken.
Net als waterjuffers plaatsen zij hun vleugels in ruststand nast het lichaam.
Echte libellen worden ook wel glazenmakers genoemd
Zygoptera betekent gelijke vleugels en Anisoptera is ongelijke vleugels
De grootste echte libel is de Reuzenlibel (Petalura gigantea) deze komt in Australië voor lengte 105 mm
De grootste Europese echte libel is Cordulegaster heros.
Deze behoort tot de familie van de bronlibellen (Cordulegasteridae) (Vrouwtje kan 97 mm lang worden)
De kleinste Europese echte libel is Sympetrum danae.
Deze behoort tot de heidelibellen (Wordt slechts 32 mm)
De grootste Europese waterjuffer is de bosbeekjuffer (Calopteryx virgo)
Deze behoort tot de beekjuffers (Calopterygidae) (kan 49 mm lang worden
De kleinste Europese waterjuffer is de dwergjuffer (Nehalennia speciosa)
Deze soort wordt niet groter dan 23 mm
In het Engels worden Glazenmakers dragonflies genoemd en en Waterjuffers damselflies.
in het Duits zijn het Teufelsnadel.
Anatomie
Libellen zijn insekten dat wil zeggen ze hebben 3 paar poten, een kop, borststuk (thorax) en een achterlijf (abdomen)
De 6 poten zit aan het borstuk vast.
Dit borststuk (thorax) is weer onder te verdelen in drie segmenten:
- prothorax = 1e segment (verbindt de kop met het borststuk en hieraan zitten het eerste paar poten)
- Het bovenste deel van de protorax wordt ook wel pronotum genoemd en is per soort verschillend van vorm. (goed determinatie kenmerk)
- Mesothorax = middelste segment en de Metathorax = achterste segment zijn vergroeid met elkaar.
- Ze worden daarom ook wel als één geheel gezien, dit noemt men synthorax.
- Hieraan zitten de vleugels en de resterende 4 poten.
- Aan beide kanten van het borststuk zitten twee ademhalingsopeningen stigma genoemd (Opening van de ademhalingsorganen [tracheën] naar buiten toe)
Libellen hebben twee soorten ogen.
- de facet- of samengestelde ogen. (Bij waterjuffers duidelijk gescheiden aan weerszijde van de kop.
  en bij echte libellen veel groter die elkaar aan de bovenkaant van de kop kunnen raken.)
- Deze samengestelde ogen bestaan uit zo'n 10.000 tot 30.000 (lensjes of facetten) Hierdoor kunnen ze zeer kleine bewegingen waarnemen.
- Het tweede soort ogen zijn zeer eenvoudig en worden ocelli genoemd.
- Het gaat hier om drie kleine ogen die meestal boven op of voorop de kop liggen. Hiermee kunnen ze licht en donker onderscheiden.
De poten bestaan uit de volgende onderdelen, vanaf het lichaam gezien zijn dat:
- Coxa (heup)
- Trochanter (dijring)
- Femur (dij)
- Tibia (scheen)
- Tarsus (voet)
Libellen kunnen bijna niet lopen. ze gebruiken hun poten om zich ergens aan vast te houden.
Het lange achterlijf (abdomen) bestaat uit 10 segmenten.
Aan het 10e segment zijn ook enkele aanhangsels te zien. (Cerci genaamd)

Vliegkunst
De vleugels kunnen onafhankelijk van elkaar bewegen.
Ze zijn in staat om op een plek stil te staan en zelfs kunnen ze achteruit of opzij vliegen.
Ze kunnen ook loodrecht omhoog of naar beneden vliegen
De vleugelslag is in vergelijking met sommige andere insekten betrekkelijk laag (20 tot 40 slagen per seconde)
Sommige muskieten halen bijvoorbeeld wel 1000 slagen per seconde.
Grote glazenmakers kunnen een snelheid halen van ruim 50 km per uur. Dit maakt ze tot de snelst vliegende insekten ter wereld.
Waterjuffers vliegen veel langzamer en rusten vaker uit.
Sommige soorten hebben een klein gekleurd gebied aan de voorrand van de voorvleugel.
Dit wordt Pterostigma genoemd. Ook dit kan gebruikt worden als determinatiekenmerk tussen de soorten.
Het achterlijf zorgt ook voor de nodige balans tijdens het vliegen
Libellen kwamen in het Carboon al voor zo'n 300 miljoen jaar geleden. Sommige soorten konden toen een vleugelspanwijdte van 70 cm bereiken.
Het vliegvermogen van deze libellen was echter slecht in vergelijking met de huidige libellen.
Levenscyclus
Libellen kennen een onvolkomen gedaante verwisseling d.w.z. dat ze geen pop stadium kennen.
Hun ontwikkeling bestaat uit drie stadia: ei, nymfe en volkomen insekt.
Om zover te komen ondergaat een nymfe gemiddeld 9 tot 16 vervellingen.
De larven brengen hun leven onderwater door.
Afhankelijk van de soort kan dit enkele maanden tot ongeveer vijf jaar duren.
De larven eten kleine waterdiertjes en ook wel kleine vissen.
Alle libellen larven (nymfen) hebben een bijzonder vangmasker.
De sterk verlengde onderlip (labium) is uitgegroeid tot een grijporgaan. (vangmasker)
Als de nymfen het water verlaten voor hun laatste vervelling is dit een riskante onderneming.
Enkele uren duurt het voordat hun vleugels en lichaam volledig zijn uitgevouwen en de dieren zijn opgedroogd.
Mannetjes richten een soort territorium in en verdedigen dat tegenover andere mannen.
Met elk vrouwtje van de zelfde soort wat binnen dit territorium komt wordt geprobeerd te paren.
In vergelijking met het larve stadium. Duurt het leven van de volwassen libellen maar kort.
Afhankelijk van de soort is dit zo'n twee weken tot enkele maanden.
Voortplanting
Cercus (meervoud cerci) is een vaak tangvormig aanhangsel aan het abdomen (achterlijf)
Tijdens de paring vormen de libellen een paringsrad
Dit gaat als volgt:
- Het mannetje vliegt boven en achter het wijfje.
- En landt op haar kop en borststuk.
- Vervolgens buigt hij zijn achterlijf tussen zijn poten naar voren en pakt haar met zijn cercus in de nek
- Het mannetje brengt nu (als hij dit al niet eerder had gedaan) sperma uit zijn geslachtsopening (aan het achterlijf) (bij segment nr 9) over in het paringsorgaan (dat aan de onderkant bij het begin van het achterlijf zit, (bij segment nr 2)
- Nu kunnen ze in de zogenaamde tandemhouding verder vliegen.
- De eigenlijke paring gebeurt pas als het mannetje door een bepaalde vliegmanoeuvre het wijfje in staat stelt haar copulatieorgaan in contact met het zijne te brengen. (Dit zit tussen segment 8 en 9)
- Nu onstaat het zogenaamde paringswiel of paringsrad en kan het wijfje bevrucht worden.
De duur van de paring is per soort verschillend. Variërend van enkele seconden tot één of meer uren.
Meteen na de bevruchting worden de eieren gelegd.
De wijfjes van de waterjuffers hebben meestal een goed ontwikkelde legbuis, de eieren worden dan in levende of dode waterplantedelen gelegd.
Deze legbuis waarmee de eieren worden afgezet. wordt ook wel ovipositor genoemd
De meeste glazenmakers hebben een gereduceerde legbuis en leggen hun eieren zomaar in het water.
Er zijn ook uitzonderingen: Heidelibellen leggen hun eieren vaak in vochtige grond in gebieden die het volgend voorjaar onder water komen te staan.
Gevaren en vijanden van de libellen
Libellen larven kunnen tijdens hun onderwaterleven opgegeten worden door:
- Andere libellen larve
- Vissen
- Kikkers
- Rovende waterinsekten
Als een libel zijn laatste vervelling achter de rug heeft en boven de wateroppervlakte uitkomt.
Moet het dier zijn vleugels en lichaam laten drogen voordat hij weg kan vliegen.
Op dat moment zijn ze erg kwetsbaar en worden dan vaak opgepeuzeld.
Als ze eenmaal kunnen vliegen zijn er maar weinig vogels die de grote glazenmakers kunnen vangen.
Toch zijn er elke vogelsoorten zoals: de bijeneter, gier-, huis-, over en boerenzwaluwen die het kunnen. Maar ook een boomvalk is er toe in staat.
Waterjuffers worden door vrij veel vogels gegeten omdat ze minder goed kunnen vliegen dan de echte libellen.
Waterjuffers kunnen ook in spinnenwebben terecht komen.
Een gerande oeverspin weet zelfs wel eens een glazenmaker te verschalken. Bijvoorbeeld als het dier net zijn vleugels aan het drogen is.
Kanibalisme is ook niet uitgesloten zo kan een glazenmaker makkelijk een waterjuffer verorberen.
Van uit een hele ander hoek kan er ook gevaar dreigen, parasieten, en mijten en kleine worpjes zijn vaak ongenode gasten bij libellen.
Op sommige indonesiche eilanden worden wel libellen gegeten door mensen, men maakt er soep van.

Veel bedreigender is echter de afname van hun biotopen.

Verschil tussen Waterjuffers en Echte libellen
Omschrijving	Waterjuffers	Echte libellen (Glazenmakers)
Onderorde	Zygoptera = gelijkvleugeligen	Anisoptera = ongelijkvleugeligen
Vleugels	Voor en achtervleugel gelijk	Achtervleugels breder dan voorvleugels
Vleugels in rust	Boven het lichaam	Weerszijde van het lichaam
Stand ogen	Zijkant van de kop	Raken elkaar meestal bovenkant van de kop
Vliegkunst	Matige vliegers	Goede vliegers
Acherlijf	Zeer dun altijd rond	Dikker, rond soms plat
Grootte	23 - 49 mm	32 - 105 mm
Vleugelbasis	Smal	Breed
Levensduur	1 jaar	1 tot 5 jaar
Afbeelding van een nymf
Afbeelding van een imago

Taxonomie en families
Stam	Geleedpotigen	Arthropoda
Onderstam	Tracheata	Buisademers
Klasse	Insekten	Insecta
Onderklasse	Gevleugelden	Pterygota
Orde	Libellen	Odonata
Onderorde	Waterjuffers	Zygoptera
Familie	Nederlandse naam	Wetensch. naam	Rode lijst
Calyopterygidae	Bosbeekjuffer	Calopteryx virgo	B5
Calyopterygidae	Weidebeekjuffer	Calopteryx splendens	-
Lestidae	Bruine winterjuffer	Sympecma fusca	B4
	Gewone pantserjuffer	Lestes sponsa	-
	Houtpantserjuffer	Lestes viridis	-
	Noordse winterjuffer	Sympecma paedisca	B3
	Tangpantserjuffer	Lestes dryas	-
	Tengere pantserjuffer	Lestes virens	B5
	Zwervende pantserjuffer	Lestes barbarus	-
Platycnemididae	Blauwe breedscheenjuffer	Platycnemis pennipes	B5
Coenagrionidae	Azuurwaterjuffer	Coenagrion puella	-
	Donkere waterjuffer	Coenagrion armatum	B2
	Dwergjuffer	Nehalennia speciosa	B2
	Grote roodoogjuffer	Erythromma najas	-
	Kanaaljuffer	Cercion lindenii	B5
	Kleine roodoogjuffer	Erythromma viridulum	-
	Koraaljuffer	Ceriagrion tenellum	B5
	Lantaarntje	Ischnura elegans	-
	Maanwaterjuffer	Coenagrion lunulatum	-
	Mercuurwaterjuffer	Coenagrion mercuriale	B2
	Speerwaterjuffer	Coenagrion hastulatum	B5
	Tengere grasjuffer	Ischnura pumilio	-
	Variabele waterjuffer	Coenagrion pulchellum	-
	Vuurjuffer	Pyrrhosoma nymphula	-
	Watersnuffel	Enallagma cyathigerum	-
Onderorde	Echte libellen	Anisoptera
Familie	Nederlandse naam	Wetensch. naam	Rode lijst
Gomphidae	Beekrombout	Gomphus vulgatissimus	B4
	Gaffellibel	Ophiogomphus cecilia	B1
	Kleine tanglibel	Onychogomphus forcipatus	B2
	Plasrombout	Gomphus pulchellus	B5
	Rivierrombout	Gomphus flavipes	B1
Aeshnidae	Blauwe glazenmaker	Aeshna cyanea	-
	Bruine glazenmaker	Aeshna grandis	-
	Glassnijder	Brachytron pratense	-
	Groene glazenmaker	Aeshna viridis	B4
	Grote keizerlibel	Anax imperator	-
	Noordse glazenmaker	Aeshna subarctica	B3
	Paardenbijter	Aeshna mixta	-
	Venglazenmaker	Aeshna juncea	-
	Vroege glazenmaker	Aeshna isosceles	B5
	Zadellibel	Hemianax ephippiger	-
	Zuidelijke glazenmaker	Aeshna affinis	-
	Zuidelijke keizerlibel	Anax parthenope	-
Cordulegastridae	Gewone bronlibel	Cordulegaster boltonii	B4
Corduliidae	Bronslibel	Oxygastra curtisii	-
	Gevlekte glanslibel	Somatochlora flavomaculata	B3
	Hoogveenglanslibel	Somatochlora arctica	B3
	Metaalglanslibel	Somatochlora metallica	-
	Smaragdlibel	Cordulia aenea	-
	Tweevlek	Epitheca bimaculata	-
Libellulidae	Bandheidelibel	Sympetrum pedemontanum	-
	Beekoeverlibel	Orthetrum coerulescens	B4
	Bloedrode heidelibel	Sympetrum sanguineum	-
	Bruine korenbout	libellula fulva	B5
	Bruinrode heidelibel	Sympetrum striolatum	-
	Geelvlekheidelibel	Sympetrum flaveolum	-
	Gevlekte witsnuitlibel	Leucorrhinia pectoralis	B5
	Gewone oeverlibel	Orthetrum cancellatum	-
	Kempense heidelibel	Sympetrum depressiusculum	B3
	Noordse witsnuitlibel	Leucorrhinia rubicunda	-
	Oostelijke witsnuitlibel	Leucorrhinia albifrons	B3
	Platbuik	libellula depressa	-
	Sierlijke witsnuitlibel	Leucorrhinia caudalis	B3
	Steenrode heidelibel	Sympetrum vulgatum	-
	Venwitsnuitlibel	Leucorrhinia dubia	-
	Viervlek	libellula quadrimaculata	-
	Vuurlibel	Crocothemis erythraea	-
	Zuidelijke heidelibel	Sympetrum meridionale	-
	Zuidelijke oeverlibel	Orthetrum brunneum	-
	Zwarte heidelibel	Sympetrum danae	-
	Zwervende heidelibel	Sympetrum fonscolombii	-
-	Legenda bij Rode lijst libellen B1 = Uitgestorven B2 = Waarschynlyk uitgestorven B3 = Sterk bedreigd B4 = Bedreigd B5 = Potentieel bedreigd

Literatuurlijst
Elseviers insektengids (Michael Chinery)
Nieuwe insektengids (Michael Chinery)
Encyclopedie van het dierendrijk (Wilhelm Eigener)
Libellen en andere netvleugeligen (Ake Sandhall e.a.)
The European Dragonflies Libellensite van Antoine van der Heijden
Centraal Bureau voor de Statistiek Biobase 1997

Meer informatie over geleedpotigen op deze site
Het verschil tussen: Insekten, Spinnen en Hooiwagens
Hommel-informatie
Lieveheersbeesten-informatie
Van ei tot vlinder Topologie en nectarplanten "top 10"
582 Spinnensoorten in Europa
Spinnen-informatie

Meer informatie over geleedpotigen op andere sites
Nederlandse Vereniging voor Libellenstudie
The European Dragonflies Antoine van der Heijden

Terug naar de homepage

Terug naar Natuur op het Web

© Natuur op het web hm september 1999

Laatste mutatiedatum 04-06-2001