31-03-2001 Strandexcursie Katwijk
07-04-2001 Bosexcursie landgoed Oud Poelgeest in Oegstgeest
12-05-2001 Duinexcursie bij Duindamseslag in Noordwijk
20-05-2001 Stadsexcursie binnenstad van Leiden

09-06-2001 Keuze-excursie Amsterdamse Waterleidingduinen AWD
09-06-2001 Keuze-excursie Landgoed de Horsten
09-06-2001 Keuze-excursie Starrevaartplas

Strandexcursie

Plaats:	Strand bij Katwijk
Wanneer:	31 maart 2001
Tijdsbestek:	13:00 - 15:30 uur
Weer:	Half bewolkt, met zon, zuidelijke wind, windkracht 4 met een temperatuur van ± 14 ° C
Door:	Henk Merts

Inleiding
Dit jaar konden wij voor het eerst ons eigen Kornet gebruiken, een week eerder hadden wij dit nuttige net al uitgetest tijdens een koude zondagmiddag.

Het met een metalen rand verzwaarde scheerbord werd bevestigd aan het net met ketting (wekker genaamd). De andere kant van het net koppelden we aan de treklijn. Deze lijn werd alvast uitgerold, André hulde zich in het waadpak en zo waren we helemaal klaar voor onze eerste confrontatie met de schepselen der zee.

De cursisten stonden al geduldig te wachten op het afgesproken punt bij de uitmonding van de Rijn. Hier werd het gezelschap gesplitst in twee groepen. Een Kor- en een Juttersploeg, na een kwartier of vijf worden deze ad hoc ploegen weer omgewisseld. Hieronder een verslag van beide groepen met een totaal overzicht van de zeevondsten

Het korren
Zoals eerder vermeld was onze bescheiden "vissersvloot" gereed om uit te rukken. Onze hoogbelaarsde André mocht het net met scheerbord de zee in begeleiden. Het net was aan de achterkant dichtgeknoopt met enkele knopen, waarbij de meest ruige zeebonk zijn vingers af zou likken. Aan dit gesloten net was op ingenieuze wijze een lege afwasflacon gemonteerd. Dit drijvende voorwerp was ingehuurd als dobber en gaf aan waar het kornet op dat moment over de zandbodem hobbelde.

Enkele cursisten en één van de begeleiders waren met banden en touwen omspannen en konden nu hun krachten meten met Neptunus. Gelijk Belgische knollen die een ploeg voorttrekken mochten onze "trekdieren" het wakkere net door het zilte vocht leiden. Een arbeid die menig aangezicht verrijkte met talloze zweetdruppeltjes.

Maar uiteindelijk was het toch zo ver, het net was gevuld en de oogst kon binnengehaald worden. Ook hier verrichtte de man met de belaarsde broek weer wonderen.
De vangst werd voorzichtig in een grote bak overgebracht. Er waren veel garnalen, kleine mannetjes en de veel grotere vrouwtjes, waarvan sommige ook eieren met zich meedroegen.
Het feit dat de mannetjes kleiner zijn is goed verklaarbaar, garnalen worden namelijk geboren als man en na ongeveer een jaar worden het vrouwtjes.

Een aantal kleine platvissen werden zichtbaar het is nu zaak even goed naar de zwemrichting te kijken.
Schol, Schar en Tong liggen op hun linkerkant dus zwemrichting naar rechts. Griet en Tarbot liggen op hun rechterkant dus zwemrichting naar links. Bij Bot zijn beide zwemrichtingen mogelijk ongeveer 60% ligt op de linkerkant en 40% op de rechterkant.
Bijzonder was de zeebaars, goed determinatiekenmerk zijn de beide rugvinnen, waarvan de voorste stekelige punten heeft. Maar ook het kieuwdeksel is voorzien van twee puntige stekels.

De schaaldieren wisten zich vertegenwoordigd door de breedpootkrab. Een klein krabbetje met inderdaad verhoudingsgewijs brede poten. Zijn rugschild is vaak versierd met een bijzondere tekening wat per individu enorm kan verschillen.

Totaal hebben we viermaal de netten uitgegooid en op die manier de kans gekregen om enkele zeebewoners tijdelijk naar de oppervlakte te brengen. Het zal duidelijk zijn dat al deze dieren na afloop weer in hun zilte milieu werden teruggezet.

Het jutten
Jutten moet in dit geval niet al te letterlijk worden opgevat, Maar het is even een benaming om aan te geven wat je zoal op het strand kan tegen komen.
Bij het startpunt hadden we een mooi uitzicht op de taluutvormige dijken bij de uitmonding van de oude Rijn. Hier zaten veel zeevogels. Kleine mantel- kok- en zilvermeeuw, maar ook veel scholeksters en kauwtjes. Tijdens de excursie vlogen ook enkele aalscholvers over.

Hier na was de flora aan de beurt om hier te kunnen groeien moeten toch wel de nodige maatregelen genomen worden. Tussen de basaltblokken is voldoende zand en organisch materiaal (vuil en hondenpoep) terechtgekomen om omstandigheden te creëren waarin de vegetatie toch een kans krijgt om te groeien. Verder hebben veel planten nog speciale eigenschappen ontwikkeld die ze zeer geschikt maken om in dit erbarmelijke milieu te kunnen groeien.
Zo heeft Hertshoornweegbree smalle blaadjes (dus een kleiner verdampingsoppervlak) en slaat het zout op in zijn blaadjes waardoor het beter water vasthoudt.
Een plant als Muurpeper kan in zijn vlezige blaadjes veel water opslaan, hij heeft een dikke bladhuid met een waslaagje en huidmondjes die overdag gewoonlijk zijn gesloten.

We hebben nog even stilgestaan bij de pioniervegetatie zoals biestarwegras en helm die beiden instaat zijn om met hun wortels zand vast te houden waardoor er duinvorming mogelijk is. Bij twijfel tussen deze twee soorten, moeten we even kijken of er een tongetje bij de bladoksel te vinden is; zo ja dan hebben we te maken met een helmplant.

Verder naar het strand toe werden we wieren gewaar, Hier groeide darmwier en wiersoort die hoort bij de groenwieren. Om hier te kunnen gedijen moet je ook wel uit het goede hout gesneden zijn. Tweemaal per dag staat het gebied onder water. Dan krijgt het darmwier ook de gelegenheid om op het ritme van de golven mee te deinen. In de zomer kunnen de omstandigheden zeer variabel zijn. De temperatuur op de zwarte basaltblokken kan bij een mooie zomerse dag wel oplopen tot zo'n 60 ° Celsius en 's nachts kan de temperatuur soms wel dalen tot onder de vijf graden. Bij regen en laagwater wordt de vegetatie voorzien van zoet water, terwijl bij hoogwater het water weer zout is.
De meeste basaltblokken waren voorzien van zeepokken, hoe dichter we naar de zee gingen, hoe groter ze waren.

Aan het strand op enkele plekken vlokken schuim, nee hoor geen milieuvervuiling het zijn gestorven zweefdiertjes (Paeocystis). Het is een soort opgeklopt eiwit. Wel wordt het algemener door grotere voedselrijkdom

Nu konden we eens rustig naar de schelpen kijken. De kleuren zijn zeer variabel, de meeste schelpen hebben een witte of crème achige kleur als de bewoner er nog in zit. Gaat zo'n dier dood dan blijft alleen de jas over. Bruine schelpen hebben vaak in ijzerhoudende grond gelegen. Zwarte schelpen vertoefden in een zinkrijke omgeving. Sommige kunnen daar duizenden jaren gelegen hebben.
Als de schelpen gitzwart zijn en voorzien van een soort kalklaagje dan spreken we van sub-fossiele schelpen. Je kan er dan ook niet meer doorheen kijken.

Sommige schelpen waren voorzien van een klein conisch gaatje Dit was het werk van een roofslak, de tepelhoren is zo'n rover, met zijn tong maakt de slak een gaatje in de schelp en spuit naderhand wat enzymen in het lichaam van zijn slachtoffer en slobbert het op die manier leeg.

Bij een schelpenbank lagen ontelbare Amerikaanse zwaardschedes in alle soorten en maten en ook werden hier de meeste andere schelpen gevonden. Een zanderige schelp die op het eerste gezicht op een gedoornde hartschelp leek bleek bij nadere inspectie van plastic te zijn. Vanzelfsprekend is deze nepschelp aan de verzameling toegevoegd.

Op de Wintervloed lijn kwamen we de meeste drijvende voorwerpen tegen. Eierkapsels van de wulk, een rugschild van de zeekat, maar ook twee aan elkaar gekitte eieren van de hondshaai. Veel krabbenpootjes o.a. de behandschoende poten van een Chinese wolhandkrab. Tijdens het voorlopen een week eerder hadden we een vrijwel gaaf exemplaar gevonden.

De timing verliep perfect want vrijwel gelijktijdig arriveerden de kor- en jutploeg bij de witte strandtent. Hier konden we weer een beetje op temperatuur komen en werden de wederzijdse ervaringen uitgewisseld.

Bosexcursie

De Wandeling:
Het weer is bij aanvang erg prachtig: Een stralend zonnetje verwelkomt ons aan de poort van Landgoed Oud Poelgeest te Oegstgeest. Het weer blijft rustig. Het waait wat en het is zo'n 9 of 10 graden Celsius. Later hebben we soms wat lichte regen gehad, maar dat stelde gelukkig niets voor! Druppelsgewijs komen de mensen aan en verzamelen zich bij de entree: een Grote Poort. Al bij de Grote Poort aan de ingang wordt je al overmand door de schoonheid van het landgoed, Een prachtige poort met meteen al een geweldig uitzicht op het kasteeltje over de Hoofdlaan en natuurlijk de vele, vele bloeiende witte, roze en alle tinten daartussen, bosanemonen en het geel bloeiende speenkruid. Het was nog net te vroeg voor de krentenboompjes. Kortom een echte voorjaarsaanblik.

De 24 aanwezige cursisten, die de Landschappencursus volgen, worden in 5 groepen verdeeld en elke groep wordt geleid door een IVN-gids. Na een woord van welkom zijn we klaar voor de wandeling:
De boswandeling voert vandaag door het Landgoed van Het Zuid-hollands Landschap: OUD POELGEEST in Oegstgeest. De eerste bronnen vermelden het bestaan ervan al zo'n 1000 jaar geleden als bezit van de familie Van Alkemade. Tijdens het Beleg van Leiden is het kasteel te gronde gegaan maar in de 17de eeuw is het herbouwd. Het kasteel zelf is in Italiaanse stijl gebouwd. De statige Hoofdlaan met de voortuin is in Franse stijl opgezet, en de rest van het nu nog 10 hectare grote landgoed is ingericht in Engelse Landschapsstijl, getuige de vele kronkelpaadjes en romantische doorkijkjes. Aanvankelijk is het kasteeltje zonder torentjes opgeleverd, deze zijn er later opgezet. In die tijd was de bekende Professor Boerhaave eigenaar en heeft er toch een kleine 15 jaar gewoond. Voor het kasteeltje, voor de entree ligt nog een plaquette op de grond wat dit vermeld. We wierpen nog een blik op de Godinnen Diana (van de jacht) en Flora (van de bloemen) in de hal van het kasteeltje. We zijn op het laatst ook nog naar binnen gegaan. Op de eerste verdieping hing een schets van het landgoed gemaakt rond 1950. Het tafereel echter was er een uit een vervlogen tijdperk, naar schatting begin 18de eeuw.

Overal hoor je vogeltjes zingen! Maar wat schetst onze verbazing als we ook wat groens zien vliegen! Het blijkt een Halsbandparkiet te zijn!!? Een prachtige vogel met een mooie lange staart. We konden hem van dichtbij bekijken. Deze vogel schijnt zich erg thuis te voelen in de zgn. Landgoederenbossen in het westen van het land. Hij komt voor in ieder geval in Park Clingendael in den Haag en ook het Vondelpark in Amsterdam.
We staan stil bij de IJzervretende boom, de Boom van Boerhaave en de boom van Jan Wolkers. Aan de achterkant van het kasteel komen we ook nog wat exotische bomen tegen. Bij de Brug der Zuchten, een mooi bruggetje waar veel trouwpaartjes trouwfoto's komen maken, zijn we blij verrast! We zagen een Nijlgans in een boom op zeker 10 meter hoogte! Wat nog meer gezien is: Voor de eerste keer een witgatje! Nooit eerder is deze daar waargenomen. Alle verrekijkers richten en genieten maar. Terwijl we daar stonden bleef het genieten want wat zagen we nu weer?: een sperwer in de lucht! Het schijnt zo te zijn dat er een sperwernest in het park voorkomt maar helaas hebben we dit nest niet gevonden. Veel excursiegangers zullen zich sinds deze excursie de geur van vlier herinneren: Als van een vies, oud, nat vaatdoekje! In een klein gezelschap vonden we een verloren gewaande gast terug: De Peterselievlier! Dat is dezelfde vieze geur maar dan met peterselie-vormig blad!

Op de warmste plekjes in het bos begonnen ook de blauwe boshyacinten te bloeien. Dit is werkelijk een fantastisch gezicht in combinatie met de anemonen en het jonge groen van de bomen. We stonden nog stil bij een slachtoffer van de berkendoder: een liggende berk, en natuurlijk bij de stijlvolle Waterput die dateert van 1550 en tevens het oudste bouwwerk op dit terrein is. Genietend van het bos stonden we nog stil bij diverse planten (zie lijst onder) en ook nog bij een aantal paddestoelen: Judasoren op de vlier, zwarte trilzwammen op een dode wilg, en grijze gaatjeszwammen op een dode kastanje.

Al met al ben je zo twee en een half uur verder en is het tijd om naar de innerlijke mens te luisteren. Men werd bedankt voor de aandacht en tot de volgende keer!

Lijst aangetroffen vogels:

1. Boomklever
2. Boomkruiper
3. Buizerd (voorlopen)
4. Ekster
5. Fuut
6. Gaai
7. Grote Bonte Specht
8. Halsbandparkiet
9. Kauw
10. Kievit
11. Koolmees
12. Meerkoet
13. Merel
14. Nijlgans
15. Pimpelmees
16. Roodborst
17. Scholekster
18. Sperwer
19. Tjiftjaf
20. Vink
21. Wilde Eend
22. Winterkoning
23. Witgatje
24. Zilvermeeuw
25. Zwarte kraai

Lijst aangetroffen planten:
Kruidlaag
Gevlekte aronskelk	Knop was al wel goed zichtbaar maar bloeide nog nergens, zwartbruine vlekken op blad.
Italiaanse aronskelk	Geen vlekken op blad.
Speenkruid	Bloeide volop. Het is hier een ware bodembedekker. Heeft "speentjes" in de grond zitten. Dit zijn kleine speenvormige knolletjes.
Daslook	Ruikt sterk naar ui, vooral als de plant bloeit. Mooie witte bloemetjes in een bolletje op een steel. Het blad is eetbaar.
Bosanemoon	De bloemkleur varieert van zuiver wit tot paars. Alle tussenliggende tinten komen voor. De plant vormt zaad maar wanneer een zaadje opeen goede plaats terecht is gekomen gaat de vegetatieve vermeerdering op gang komen: er wordt een pol gevormd. Alle pollen vormen net een eilandenrijk, elk met een eigen kleur tint. Van deze plant zijn diverse mythen bekend.
Gele Bosanemoon	Zeldzaam, komt hier toch in redelijke aantallen voor.
Holwortel	Iis wit of paars en heeft een ongedeeld schutblad.
Vingerhandkruid of Voorjaars Helmboem	Is paars en heeft een handvormig schutblad.
Boshyacinth	Veruit de meeste zijn blauw, er zijn slechts op één locatie een paar roze exemplaren gevonden.
Kievitsbloem	Deze keer vonden we alleen enkele witte exemplaren. Vorig jaar stonden er ook paarse.
Muskuskruid	Het bloempje is net een dobbelsteentje op een steeltje. Het bovenste bloempje heeft 4 kroonblaadjes. De zijbloempjes hebben er minimaal 5 en soms 6. Is dit jaar in aantal sterk achteruitgegaan!
Dagkoekoeksbloem	Deze bloeide nog niet.
Fluitekruid	Begon net met de eerste bloemetjes te bloeien
Zevenblad	Het staat hier als bodembedekker best goed….Is nu goed eetbaar! (als spinazie bereiden)
Voorjaarszonnebloem	Doronicum .. Prachtig geel zonnebloemetje, staat ook veelal in tuinen.
Bieslook	Keukenkruid, mischien hier wel gezaaid.
Oosterse ster hyacint	Egaal donkerblauwe stervormige bloemetjes, bloeide deze keer nog niet
Vogelmelk	Bloeit pas als het wat warmer is. Grote witte bloemen op een iel plantje
Struik- en Boomlaag
Hulst	Er zijn mannelijke en vrouwelijke planten. Let op werkzaamheden van de hulstmineervlieg
Italiaanse populieren	Cypres-achtige vorm van populieren.
Vlier	Ruikt naar "muizen"
Peterselievlier	Deze hebben we weer terug gevonden op dit landgoed.
Haagbeuk	Stam heeft "Spierbundels" , dit in tegenstelling tot de gewone beuk. Het ontluikende blad is zeer "scherp" gevouwen.
Berk	Op het terrein liggen een aantal gesneuvelde berken op de grond: Dit is het werk van de zwam met de niets verhullende naam: berkendoder. Ook zien we een aantal exemplaren met een aantal zgn. "Heksenbezems" in de kroon.
Vogelkers	-
Fluweelboom	Wordt ook wel Azijnboom genoemd vanwege het gele zure sap wat vrijkomt als je een takje afbreekt.
Linde	We hebben Lindebomen aangetroffen met veel gaten in de bast. Het is ons niet duidelijk waar dit vandaan komt. Enkele Lindebomen hebben zgn. "waterloten", wortelopslag van lange rechtopgaande takken.
Paardekastanje	Let op de donkerbruine stam en de afhangende takken die aan het eind weer omhoog buigen.
Eik	Dit is de zgn. "Jan Wolkers-boom" Hij zou gezegd hebben onder deze boom te willen worden begraven. Deze boom staat net buiten het landgoed, aan de overkant van het water net naast de schaatsbaan. Deze boom heeft een vreemde kruin. Er zou hier vroeger een boomhut in gemaakt zijn. Hierdoor heeft de boom drie opgaande takken en is waarschijnlijk de top uit de boom gesneuveld. Het is niet helemaal duidelijk of Jan Wolkers zelf in deze boom gespeeld heeft maar anders dan toch in ieder geval zijn tijdgenoten.
Taxus	De Germaanse naam is "IJf". De takken van deze boom schijnen uitermate geschikt te zijn om bogen van te maken. Van het Griekse woord voor boog is de Latijnse naam van deze boom afgeleid. De hele boom is giftig, behalve de zaadrok van de knalrode vrucht.. Er werden ook pijlen van het hout gemaakt. Deze hadden dan meteen een gif aan de punt. Dit gif is taxol. Deze stof wordt nu gebruikt om borstkankerpatiënten te behandelen
Tulpenboom	Dit is de zgn. "Boerhaave"-boom, Het betreft hier geen Magnolia, maar een Tulipifera. Boerhaave zou de eerste Tulpenboom zelf hebben geplant. De originele boom bestaat niet meer, maar op de oude wortels van deze boom is aan drie zijde van de originele boom een nieuwe boom ontstaan. Ook deze drie bomen zijn inmiddels dood en op hun beurt zijn er weer een aantal nieuwe bomen ontstaan op de oude wortels. Door generatieve vermeerdering staan er nu een bomen die genetisch identiek zijn. Dit zijn zgn. klonen van elkaar.
Moseik	Een exoot met mosachtige structuren op het eikedopje.
Japanse Notenboom Ginkgo biloba	Alweer een exoot. Dit is een vertegenwoordiger van de eerste loofbomen en derhalve een bijzonder oud plantengeslacht. Het blad is wat je zou kunnen noemen een kruising tussen de dennennaald en een loofblad.: een verbrede dennennaald… De grote boom is ca. 50 jaar oud maar heeft het niet zo goed naar zijn zin. Hij kwijt een beetje weg, vandaar dat er iets verderop een nieuw exemplaar is geplant. De hoop is nu dat deze het beter naar zijn zin zal hebben.
Moerascypres	Nog een exoot. Dit is een vertegenwoordiger van het geslacht Taxodium. Normaliter hoort deze "waterknieën" te maken: luchtwortels. Vermoedelijk staat deze te ver van het water af om zuurstof tekort in de wortels, door de hoge waterstand te veroorzaken, en heeft de boom geen noodzaak om deze luchtwortels te maken.
Roos	Prachtige struik met kleine blaadjes en geen doornen
Lijsterbes	Met kortloten
Andere Interessante Organismen
Knoppergal	Op gewoon eikelkapje. De veroorzaker heeft als tussengastheer de moseik.
Grijze gaatjeszwam	Op dode kastanje
Judasoren	Op vlier
Zwarte Trilzwam	Op dode wilg
Insecten
Aardhommel	De grootste hommel van Nederland
Honing bij	In de bijenkasten van de Oegstgeester iemkervereniging
Hulsvlieg	Maakt de bijzonder gangen in de hulstbladeren
Meeldauwlieveheersbeestje	Licht oranje met gele vlekken en een gelerand om kop en dekschilden, eet meeldauwschimmels

Duinexcursie

Het verslag vindt dit keer plaats aan de hand van diverse (genummerde) "stopplaatsen" welke zich bevinden op de bekende route. Het is een samenvatting van de drie groepen en het voorlopen.

1. Startpunt bij parkeerplaats: gewezen wordt op de vrij abrupte daling kijkend naar het binnenland. Het zand is hier afgegraven en gebruikt voor wegenaanleg. De opbouw van de wandeling is: binnenduinbos, middenduin, zeereep.

2. Ingang bij voetpad: hier is sprake van "caniflora". Hoe dichter bij de ingang, hoe groter de hoeveelheid mest (ofwel poep) van honden. Hiervan houden o.a. brandnetel, fluitenkruid, dagkoekoeksbloem, grote klis, look zonder look, zevenblad en kleefkruid. Minder typisch zijn hier de stinkende gouwe, winterpostelein (Tellerkraut) en bloeiende vogelmelk.
   Aan bomen en struiken zien we de drie soorten esdoorn (inheemse, noorse en veder-) met mijtgallen op het blad en zuurbes (bloempjes vandaag nog niet goed te prikken).

3. We lopen langs de dennen die hier ooit vooral voor de mijnbouw (sterk maar zonodig bij instortingsgevaar krakend) zijn aangeplant. We zien duidelijk de vraatsporen op dennenappels van eekhoorn, specht en muis conform het boekje en eerder practicum. De dennen worden steeds meer vervangen door loofhout maar veel mensen vinden toch dat dennen bij duinen horen, dus dat ze niet helemaal weg moeten hier.

4. Bij de 5 P-kruising bekijken we een rode mierennest. We ruiken aan het mierenzuur en zien te melken luizen. Ietsje verderop lukt het (opnieuw) een mierenleeuw te vangen. Kenmerkend waren een serie kuiltjes in zand onder een schuine boom. Twee groepen bekijken het monster dat zich probeert achterwaarts in te graven in het loupedoosje. Daarna wordt hij (zij?) weer losgelaten op dezelfde plek waar hij binnen enkele tellen verdwijnt, een vangtrechter voor mieren boven zich latend.
   

5. Verder lopend zien we de salomonszegel (zeug met biggen), duinroos, abeel met patroon van wiebertjes (of wel "lenticellen"), we ruiken de heerlijke balsempopulier, we voelen de zachte hondstong. Verder jacobskruiskruid, akkerhoornbloem en kardinaalsmuts (verderop ook met stippelmottenspinsels).

6. De eerste nachtegaal laat zich horen. We zien een binnenduinbosrand, beïnvloed door de wind. In het zand dat hier beschermd wordt door duindoorn van vorige jaren als prikkeldraad, zien we kandelaartjes (rood waas op afstand), teunisbloem met zaden, ruw vergeetmijnietje, stermos dat na bewatering zich volledig ontplooit en zomersneeuwmos dat zich omkeert na benatting. Verder zijn hier latrines van konijnen.

7. Over vogels gesproken, die zijn niet vast te pinnen, daarom even een samenvattinkje tussendoor: we horen en/of zien naast nachtegaal: roodborst, tjiftjaf, fitis, veldleeuwerik, grasmus, zwartkop, vink, heggenmus, boerenzwaluw, zilvermeeuw, kokmeeuw, stormmeeuw, koolmees, grote bonte specht, winterkoning, kneu, zwarte kraai, ekster, koekoek, sprinkhaanzanger.

8. Aangekomen bij de trap omhoog zien we op afstand het duinviooltje, smalbladige weegbree, hondsdraf, paarse dovenetel, toortsen en duindoorns met spinsels van de bastaardsatijnrups. Hier ook de eerste helm en zandzegge. De vlier is klein gehouden door weer en wind. De kruipwilg heeft dit van nature al in zich. Het slangenkruid is ruwbladig. We staan stil bij diverse manieren van overleven door planten in het duin zoals tweejarigheid, de winterannuellenmethode, harigheid, oprolvermogen, zich klein houden.

9. Bovenop het duin kijken we naar windpatronen (paraboolduinachtig) en naar noord- en zuidhellingen. Afdalend van het duin zien we de japanse bottelroos.

10. Nu gaat het laatste stukje duinopwaarts in de zeereep. Hier treffen we als "hippoflora" langs het paardenpad o.a. een zich opvouwende brandnetel. We zien het onderscheid tussen helm (met tongetje) en biestarwegras. Verder de nog niet bloeiende zeeraket en de zeemelk-"distel". En dan zien we de zee.

11. Terug gaat het veel vlugger. Hier treffen we o.a. de eerder genoemde sprinkhaanzanger en de nachtegaal. De eerste groep die niet de mierenleeuw zag, ziet hier uitvoerig de nachtegaal, de andere groepen horen hem alleen op heel korte afstand. Het naaimachinepatroon van zandzegge is hier goed te zien. Leuk zijn de uitwerpselen met een puntje en volop haren van konijnen, dus van de vos! Via liguster, amerikaanse vogelkers en een dwergvorm van de kamerfoelie belanden we weer bij de uitgang en parkeerplaats. Een aangename en interessante excursie!

Stadsexcursie

De Wandeling:

Vlak bij de Vlietbrug een woning waar stinkende gouwe, diverse stokrozen en kleine kaarde bol hun weg gevonden hebben. De Vlietbrug zelf is ook niet te versmaden, hier is het punt waar destijds de Geuzen de sleutelstad binnenvaarden om de hongerige bevolking te voorzien van haring en witte brood. De oeverwallen van de Vliet hebben van oudsher een belangrijke functie vervuld in de toenmalige "infrastructuur". Het oude Holland bestond voornamelijk uit moerasbossen en om zich te verplaatsen kon men toen gebruik maken van de strandwallen en waar die ophielden ging men verder langs de oeverwallen van de rivieren. Op deze uit historisch oogpunt zo belangrijke plek zat een plechtig zingende heggenmus alsof de vogel in de gaten had, dat dit niet zomaar een "plekkie" in de stad was.

Via de koninklijke linde bij het Gerecht, geplant tijdens de inhuldiging van koningin Juliana in 1948 en enkele leiplatanen op de Breestraat bereiken we de Oude Rijn. Nog even kijken naar de muurvarens en eikvarens die de brug op de hoogstraat versieren. En dan zijn we weer bij de Burcht toch ook hier nog enkele verrassingen want tegen een gevel aan groeit een plantje van de Kiwi een tropische vruchtenboom die je hier zeker niet zou verwachten.
De weg naar de Burcht voert via een soort spiraalpad naar de ingang. Je kan nu alle oude bomen en struiken goed in de gaten houden. Een grote vlier rijk behangen met bloemschermen. Maar ook bloeiende meidoorn en blauwe regen. De ingang van de Burcht wordt geflankeerd door allerlei wapenschilden van oud burgemeesters van de sleutelstad. Zure regen heeft echter een groot aantal van hen aangetast.

Een rondgang rond de burcht toont Leiden in haar culturele en natuurlijke vorm. Veel kerken maar ook kan je zo goed zien wat de echt groene wijken van Leiden zijn. En welke stadsdelen het met wat bomen minder moeten doen. Ook op de burcht aan bomen geen gebrek. Twee mooie beuken en een gave iep zetten hun stempel op de burchtheuvel. De ingang wordt geflankeerd door een rode beuk. Maar dat had ik aan het begin van het verhaal al verteld.

Henk Merts

Gezien en / of gehoord tijdens de stadsexcursie
Vogels: Ekster Heggenmus Houtduif Huismus Kauw Kokmeeuw Koolmees Meerkoet Merel Soepgans Spreeuw Stadsduif Turkse tortel Vink Winterkoning Zilvermeeuw Zwarte kraai	Bomen en struiken: Atlasceder Beuk Chinese sequoia Esdoorn Iep Kamperfoelie Kiwi Klimop Leilinde Linde Meidoorn Mispel Moerascipres Paardekastanje Peterselievlier Plataan Robinia Rode beuk Stokroos Taxus Treurwilg Vlier Vuurdoorn	Planten: Akkerdistel Bijvoet Canadese fijnstraal Duizendblad Heermoes Herderstasje Gele plomp Grote brandnetel Grote klis Grote weegbree Jacobskruiskruid Japanse duizendknoop Klein kruiskruid Kruipertje Madeliefje Melkdistel Muurpeper Muurvaren Moerasbasterwederik Paardebloem Perzikkruid Raket Ridderzuring Riet Schijfkamille Smalle weegbree Speerdistel Stinkende gouwe Straatgras Veldzuring Waterlelie

Plaats	Amsterdamse Waterleidingduinen AWD
Datum	Zaterdag 9 juni 2001
Start	Bezoekerscentrum De Oranjekom (ingang Oase)
Toegangsprijs	fl. 2,-
Route	3,6 km (gele route).
Tijd	09.30 tot 13.30
Weer	Licht bewolkt met zon
Windkracht	± 1
Temperatuur	15 á 20 ° C
Door	André Biemans
Algemeen	Dit was in het kader van de keuze excursie van de landschappencursus van het IVN Leiden. Op de zelfde ochtend zouden er ook excursies gehouden worden in de Starrevaartplas en de Horsten.

---

Met enige twijfel keken we naar de kleine stapelwolkjes die zich boven land vormden en meer landinwaarts leken samen te voegen tot een gesloten wolkendek. Aangezien wij aan de kust zaten, hoefden we ons daar echter weinig van aan te trekken. Het werd uiteindelijk een zeer fraaie dag, wellicht zelfs wat te warm voor een excursie door een van de mooiste duingebieden van Nederland.

Voordat we het gebied zelf gingen verkennen, zijn we eerst eens binnengelopen bij het bezoekerscentrum De Oranjekom. Het gebouwtje herbergt een uitgebreide tentoonstelling over de AWD met onderwerpen over de natuur van het duin (met o.a. een indrukwekkende serie opgezette vogels), maar ook - overzichtelijk en boeiend - het hele verhaal over de duinwaterwinning van toen tot nu. Er is verder een hoop documentatie te koop: boeken, folders en ook een gedetailleerde kaart van de AWD. Na dit informatieve bezoekje haastten wij ons het gebied in om al dat moois van het bezoekerscentrum in levende lijve te aanschouwen.

In het bosgedeelte vlakbij de ingang was de Adelaarsvaren een opvallende en dominante verschijning in de kruidlaag. Net als vorig jaar, liep een poging om de reden voor de naam van deze varen te illustreren op niets uit: de vermeende vorm van een adelaar in de doorsnede van de stengelbasis was niet te herkennen. De scheuten waren nog te jong.

Een echte duinstruik is de Kardinaalsmuts met zijn groene takken die vaak bezet zijn met kurklijsten of -strepen. De Kardinaalsmuts is echter ook een gewilde bron van voedsel voor diverse knagers in het duin. Veel van de Kardinaalsmutsen die wij zagen waren voor een groot deel ontdaan van zijn bast. Het vermoeden bestaat dat reeën en/of wellicht ook damherten de daders waren. Alsof dergelijke knagerij nog niet genoeg is, heeft de Kardinaalsmuts ook te lijden van de rupsen van de Kardinaalsmutsstippelmot die een struik helemaal kaal kunnen vreten, de takken ondertussen bedekkend met een spookachtige lijkwade van spinsel. Deze schade is niet onherstelbaar: rond de langste dag worden nieuwe scheuten (zgn. Sint-Jansloten) gevormd.

Dat ook gidsen niet alles weten werd op deze dag maar weer al te duidelijk. Bij een stukje bos met veel dode eiken stonden wij hoopvol te turen naar een gat in zo'n boom, in de hoop een Grote bonte specht te betrappen op het onderhouden van een gezin. In plaats daarvan zagen we even een kleiner blauwig vogeltje tevoorschijn komen en rap wegvliegen. Ondergetekende zag ze duidelijk vliegen toen hij enthousiast opperde dat het wellicht een Boomklever was. Enige twijfel vanuit het groepje noopte ons ertoe met de verrekijkers nog even te wachten tot deze vogel zich weer aandiende. Zodoende konden wij de vermeende Boomklever even later degraderen tot een eenvoudige Koolmees die zijn nest had gebouwd in een oud spechtenhol. Enigszins in mijn wiek geschoten vervolgde ik mijn route, nog steeds trouw gevolgd door mijn discipelen die - gelukkig - deze kans om hun leider te onttronen niet aangrepen. Dat de wens ook nu weer eens de vader van de gedachte was, is hier natuurlijk de moraal.

Regelmatig werd ook het Rozenkevertje ontdekt. Dit kevertje heeft geen duidelijke voorkeur m.b.t. zijn voedsel want hij werd in verschillende bomen en struiken aangetroffen. Ook diverse andere insecten lieten zich zien, zoals een kleurige soort wants en diverse kevertjes.

Ergens langs de route vonden we ook een fraai stuk kaal zand, oftewel een stuifduin. Wie weet zouden we nog een zonnende duinhagedis aantreffen. IJdele hoop, maar we vonden wel diverse sporen van konijnen (graafjes, afdrukken en keutels natuurlijk), kauwtjes (poot- en sleepsporen van de staart), reeën (hoefafdrukken) en een vos (keutels met haren en stukjes bot). Op dezelfde plek stond ook overal het duinviooltje te bloeien, die zich voornamelijk van het driekleurig viooltje onderscheidt door het feit dat hij in de duinen groeit.

Ook de Romeinen hebben o.a. in het duin hun sporen achtergelaten. Geen dode ruines maar levende waar: zeepkruid, een plant die verwant is aan onder meer de Dagkoekoeksbloem, en die vroeger veel in gebruik was als bron van zeepachtige stoffen, saponinen, die het water doen schuimen en een zelfde werking hebben als zeep. Hoewel vooral de wortelstokken werden gebruikt, kun je het blad ook fijnwrijven en met een beetje water laten schuimen.

Gedurende de hele tocht hebben we ook heel wat leden van de familie der ruwbladigen (Boraginaceae) ontmoet: Glad parelzaad, Slangekruid, Gewone smeerwortel, Gewone ossetong, Kromhals, Ruw vergeet-mij-nietje en Veldhondstong. Helemaal toevallig is dat niet, aangezien veel van deze ruwbladigen zijn aangepast aan een leven in een wat droger biotoop (afgezien van de Smeerwortel dan).

Voor de "volledigheid" toch maar een lijstje met waargenomen planten, bomen en bomendie ik de moeite van het vermelden waard vind (de rest ben ik vergeten):

1. Abeel
2. Adelaarsvaren
3. Amerikaanse vogelkers ("bospest")
4. Balsempopulier
5. Cipreswolfsmelk
6. Dauwbraam
7. Duindoorn
8. Duinreigersbek (duinvorm van de Gewone reigersbek)
9. Duinroosje
10. Duinsalomonszegel
11. Duinviooltje
12. Egelantier
13. Ereprijs (soort onbekend)
14. Gewone vlier (waaronder ook de cultuurvorm "Peterselievlier")
15. Glad parelzaad
16. Grote teunisbloem
17. Heggenrank
18. Hondsroos
19. Hop
20. Jacobskruiskruid (duinvorm, ook wel Duinkruiskruid)
21. Kromhals
22. Kruipwilg
23. Lelietje-van-dalen
24. Ossetong
25. Ratelpopulier (ook wel "vrouwentongen" genoemd)
26. Robinia
27. Ruw vergeet-me-nietje
28. Sint-Janskruid
29. Slangekruid
30. Smeerwortel
31. Tonderzwam
32. Valse salie
33. Veldhondstong
34. Vogelkers (inheemse soort)
35. Wilde asperge
36. Wilde kamperfoelie
37. Wilde kardinaalsmuts
38. Wilde liguster
39. Zachte ooievaarsbek
40. Zeepkruid
41. Zomereik
42. Zwarte populier
43. Zwarte toorts

Voor de natuurliefhebber zijn de Amsterdamse Waterleidingduinen een inspirerend en altijd weer verrassend toevluchtsoord. Deze excursie besloeg slechts een heel klein stukje van dit aanzienlijke duingebied, dus er valt nog oneindig veel te ontdekken en te beleven. Oh ja, honden worden - gelukkig en met reden - niet toegelaten in het grootste deel van het gebied!

Plaats	Horsten Wassenaar)
Datum	Zaterdag 9 juni 2001
Tijd	09.30 tot 14.00
Weer	Licht bewolkt met zon
Windkracht	± 1
Temperatuur	15 á 20 ° C
Door	Sjaan van Agtmaal
Algemeen	Dit was in het kader van de keuze excursie van de landschappencursus van het IVN Leiden. Op de zelfde ochtend zouden er ook excursies gehouden worden in de Starrevaartplas en de AWD duinen.

---

De Wandeling
Het was een prachtige dag. Redelijk veel zon maar de temperatuur lag rond de 15 graden Celsius. De excursie had 8 deelnemers olv de IVN-gids Sjaan van Agtmaal. De wandeling begon bij de entree aan de Papenlaan bij Wassenaar, bij de grote poort. Bij het informatiebord werd de geschiedenis van het Landgoed de Horsten uit de doeken gedaan. Het blijkt uit drie afzonderlijke landgoederen te zijn samengesteld, die alweer zo'n 150 jaar geleden bij elkaar gebracht zijn door Prins Frederik. Deze drie landgoederen zijn De Raaphorst, De Eikenhorst en Ter Horst. Alleen van Ter Horst bestaat nog het paleis. Van de Raaphorst bestaat alleen nog de kasteelboerderij met een steen waarop het wapen bewaard is gebleven van de Heer van Raaphorst. De Koninklijk Horsten is nog steeds in bezit van Prinses Juliana. Een Stichting voert er het beheer. Deze maand gonst het van de geruchten dat misschien wel Prins Willem-Alexander en Prinses Maxima in Villa Eikenhorst gaan wonen! Villa Eikenhorst ligt in een besloten deel ven dit landgoed, op de plaats waar kasteel Eikenhorst heeft gestaan.

Het Landgoed bestaat uit een grote diversiteit aan biotopen: van prachtige loofbossen met grote dikke bomen, tot hakhoutbosjes op het venige deel (ter Horst) met weilanden ertussen waarop nog actief geboerd wordt. In al deze gebieden is ook veel water waardoor er ook nog eens een "natte" flora en fauna aanwezig is, naast de meer "drogere" soorten. Deze grote diversiteit aan biotopen levert een grote diversiteit aan planten en dieren op. Op een van de plassen zagen we een kolonie Nijlganzen. Ook liet een staartmees zich goed zien en konden we genieten van zijn gezang. We hebben veel weidevogelsoorten gezien in het weidevogelbeschermingsgebied, inclusief twee grote bonte spechten waarvan de een de ander aan het voeden was! Het jong was dus al zo goed als volgroeid. Door het hele landgoed bloeiden de paarse Rhododenderon. We troffen ook nog een net uitgebloeide Gouden regen aan.

De wandeling ging door elk van deze biotopen waarbij het soms wat nat was maar dat mocht de pret niet drukken. Men werd verrast door de koffiepauze met koekjes die werden genuttigd met uitzicht op de Seringenberg. Een plaats waarvan men veronderstelt dat Koningin Wilhelmina hier haar schilderijen heeft gemaakt.

In dit in de Engels landschapsstijl aangelegde Park zijn ook redelijk veel exoten te vinden. Men werd gewezen op het feit dat exoten relatief veel minder natuurlijke vijanden hebben en daardoor soms een plaag kunnen vormen (Amerikaanse vogelkers). Precies om 14.00 kwamen we weer aan bij het startpunt waar een ieder tevreden afscheid nam en huiswaarts ging. Het was weer een geslaagde excursie!

Waarnemingen
Waarnemingen tijdens de excursie en het voorlopen (van de afgelopen 4 jaar), gesplitst in bomen en heesters, planten, vogels, en insecten, per categorie opgesomd in alfabetische volgorde:

Planten (incl. mossen): Akkerdistel Akkerhoornbloem Avondkoekoeksbloem (wit) Blaartrekkende boterbloem Boerenjasmijn Braam Brandnetel Dagkoekoeksbloem Echte kamille Echte koekoeksbloem (Floddermadam) Ereprijs (versch. soorten) Fluitekruid Gele lis Gevlekte aronskelk Grote klis Grote ratelaar Haarmos Harig wilgeroosje Heermoes Hemelsleutel Hondsdraf Hop Kalmoes Kamperfoelie Kleefkruid Kleefkruid Klein springzaad Koninginnekruid Kruipende boterbloem (blad in 3) Lelietje-van-dalen Look-zonder-look Melkdistel Moerasspirea Nagelkruid (geel) Ooievaarsbek (zachte?) Paardebloem Perzische bereklauw Prachtframboos (oranje vruchten) Ridderzuring Riet Robertskruid Rode klaver Scherpe boterbloem (blad in 5) Smalbladige weegbree Smeerwortel Speerdistel St.Jacobs Kruiskruid Stinkende gouwe Valeriaan Varen Veldkers Veldzuring Vergeet-mij-nietje Vogelmuur Waterzuring Wikke Witte dovenetel Zoogdieren Woel muis

Bomen en heesters Amerikaanse eik Amerikaanse vogelkers Berk Beuk Es Fluweelboom Gewone Esdoorn Goudenregen Hollandse vogelkers Hulst Iep Kardinaalsmuts Knotwilg Kornoelje Lijsterbes Meidoorn Noorse esdoorn Plataan (bij boerderij) Robinia Pseudoaccacia Rode hazelaar Rode Paardekastanje Rododendron Roos Sering Spar (Douglas?) Taxus Thuya Tulpenboom Vlier Witte Abeel Witte Paardekastanje Vogels Boerenzwaluw Boomkruiper Canadese gans Fuut GOUDVINK Grote Bonte Specht + nest Grutto Houtduif Kauw Kievit Kuifeend Merel Middelste Bonte Specht (?) Nijlgans Roodborstje Scholekster Tjiftjaf Tureluur Vink Wilde eend Winterkoninkje Zanglijster Zwartkop Insecten Aardhommel Gehakkelde aurelia Groene wants (op knotwilg) Koolwitje Langpootmug (op prachtframboos) Lieveheersbeestje (zevenstippelig) Soldaatje (op knotwilg) Waterjuffer (op veldje bij vijver)

Plaats	Starrevaartplas
Datum	Zaterdag 9 juni 2001
Tijd	07.00 tot 11.45 (start excursie 07.30)
Weer	Licht bewolkt met zon
Windkracht	± 1
Temperatuur	15 á 20 ° C
Door	Henk Merts
Algemeen	Dit was in het kader van de keuze excursie van de landschappencursus van het IVN Leiden. Op de zelfde ochtend zouden er ook excursies gehouden worden in de Horsten en de AWD duinen. Samen met collega Els en een groep van 8 cursisten hebben we de volgende vogels gezien en of gehoord. (51) n.b. de genoemde aantallen zijn pas achteraf ingevuld en zitten daardoor waarschijnlijk wat aan de lage kant.

---

Waagenomen vogelsoorten	51
Eenden/zwanen/ganzen	12
Bergeend	4
Grauwe gans	150
Knobbel zwaan	25
Krakeend	20
Kuifeend	40
Nijlgans	15
Slobeend	6
Smient	4
Tafeleend	8
Wilde eend	40
Zomertaling	I
© Foto Zomertaling man; Adri de Groot
Zwarte zwaan	1
Meeuwen & Sterns	5
Kleine Mantelmeeuw	4
Kokmeeuw	250
Zilvermeeuw	20
Stormmeeuw	1
Visdief	2
Zilvermeeuw	4
Steltlopers	6
Grutto	8
Kievit	10
Kleine plevier (juveniel)	1
Kluut	2
Scholekster	10
Tureluur	5
Overige	10
Aalscholver	9
Blauwe reiger	3
Fazant	1
Fuut	20
Gierzwaluw	8
Houtduif	1
Koekoek	2
Lepelaar	14
Meerkoet	60
Waterhoen	2
Zangvogels	18
Bosrietzanger	2
Ekster	1
Fitis	5
Gaai	1
Grasmus	1
Kauw	6
Kleine karekiet	6
Koolmees	2
Merel	1
Rietgors	2
Rietzanger	2
Tuinfluiter	2
Vink	1
Winterkoning	5
Witte kwikstaart	1
Zanglijster	1
Zwarte kraai	1
Zwartkop	2

Amfibiën [1]
Groene kikker
Insecten en spinnen [5]
2 stippig lieveheersbeestje
Groene brandnetelsnuitkever
Schuimcicade-larve
Lantaarntje
Wolfspin
Bloeiende planten [11]
Blaartrekkende boterbloem
Fluitekruid
Gele llis
Hondsdraf
Koolzaad
Kruipende boterbloem
Madeliefje
Paarse dovenetel
Perzische berenklauw
Rode klaver
Zilverschoon