Excursie verslagen van de Landschappencursus 2000

Excursieverslagen van de Landschappencursus 2000

Dit is één van de cursussen die in het voorjaar gegeven wordt door het IVN afdeling Leiden. De cursus bestaat uit 6 avonden en 6 excursies en is geheel gericht op de diverse biotopen in en rond Leiden. De cursisten hebben na elke excursie al een avond achter de rug waarin ze een diapresentatie en diverse practicum onderdelen hebben meegemaakt.

Daarna wordt zo'n blok afgesloten met een excursie. De belevenissen en waarnemingen tijdens deze excursies staan hieronder. De verhalen zijn allemaal geschreven door leden van het docententeam.

hm juni 2000

01-04-2000 Bosexcursie landgoed Oud Poelgeest in Oegstgeest
15-04-2000 Strandexcursie Katwijk
22-04-2000 Polderexcursie Polders Cronestein
13-05-2000 Duinexcursie bij Duindamseslag in Noordwijk
21-05-2000 Stadsexcursie binnenstad van Leiden

27-05-2000 Keuze-excursie Amsterdamse Waterleidingduinen AWD
27-05-2000 Keuze-excursie Landgoed de Horsten
27-05-2000 Keuze-excursie Starrevaartplas

Bosexcursie

Plaats:	Oud Poelgeest
Wanneer:	1 april 2000
Tijdsbestek:	09:30 - 12:00 uur
Weer:	Zwaar bewolkt, droog, temperatuur ± 10 ° C
Door:	Antoinette Verburg (meegelopen met gids Henk Merts)

Er zijn van die excursies waarbij je van begin tot eind in de regen loopt (en je inwendig loopt te tieren, maar tegen buitenstaanders bluft: "Zo ben je pas echt één met de elementen!"), maar gelukkig heb je ook wel eens van die dagen waarop de regen pas nét na afloop begint en je de met een paraplu gewapende aanwezigen hartelijk bedankt omdat het ongetwijfeld juist vanwege het meebrengen van de paraplu was, dat het droog bleef… Welnu, op deze 1e april ziet het er allemaal erg dreigend uit, maar dankzij de paraplu van Sjaan zullen we het droog houden.
Voor degenen onder ons die nog niet helemaal wakker zijn laat het Winterkoninkje zijn wekkertje keer op keer aflopen en het Roodborstje zingt uit volle (rode) borst mee. Zoals zo vaak met dit tweetal, laten zij zich alleen maar horen en vrijwel niet zien, dus hebben we alle gelegenheid om langs de oprijlaan onze blik te laten vallen op een uitbundige hoeveelheid loof van het Fluitekruid, waartussen het felgele Speenkruid en de paarse Vingerhelmbloem al volop bloeien. Zoals andere voorjaarsbloeiers maken deze dankbaar gebruik van de grote hoeveelheid licht die dan nog tussen de kale boomtakken door op de grond valt.
Bij de stallen slaan we linksaf en horen daar de het korte liedje van de Boomkruiper ("Ik zit in de boom"), die langs een stam naar boven kruipt en met zijn kromme snaveltje heel handig insectjes uit de schors weet te peuteren. Henk wijst ons op de verschillen in schors van de diverse bomen. Zo heeft de Beuk bijv. een hele gladde bast, die fel zonlicht niet kan verdragen, en de boom zal er dan ook voor zorgen dat hij een zo gesloten mogelijk bladerdak krijgt. Even verderop biedt een omgevallen, dode boom niet alleen een ideale leefomgeving voor mossen en schimmels, maar ook voor insecten zoals een uit haar winterslaap ontwaakte hommelkoningin, die zich door haar gele strepen en witte derrière laat herkennen als Aardhommel. De boom wordt omringd door Kleefkruid en met een loupje bekijken we de haartjes die dit "kleven" veroorzaken.
We slaan rechtsaf en zien rechts de zachte bladeren van de Voorjaarszonnebloemen, die over niet al te lange tijd zoals dat zonnebloemen betaamt prachtig geel zullen bloeien, terwijl links het hardnekkige Zevenblad welig tiert. Henk laat de cursisten even ruiken aan de "heerlijke" geur van de Vlier, maar al gauw komt men erachter dat het hier om een 1-April-grap gaat: de Vlier stinkt ongenadig en de beschrijvingen van deze stank lopen uiteen van "muizennesten" tot "vieze vaatdoeken". Een Gaai is niet blij met onze komst en slaat alarm, maar de Tjiftjaf, een van de vroegst terugkerende zomergasten, gaat onverstoorbaar verder met het verheerlijken van zijn eigen naam.
En wat zien we daar in de Berken zitten? Vogelnesten! Nee, nee, alweer een 1-April-grap, want het zijn geen nesten, maar zogenaamde "heksenbezems": een schimmel of bacterie heeft de slapende knoppen van de boom gestimuleerd en zorgt zo voor woekeringen, die met name bij berken voorkomen. We komen langs een rij Paardekastanjes en zien hoe de uiteinden van de takken karakteristiek omhoog buigen. Wat dichterbij gekomen laat Henk zien hoe je de ouderdom van de takken kunt berekenen en aan de hand van de lengte der segmenten gunstige van ongunstige jaren kunt onderscheiden. Eén van de kastanjes lijkt suïcidale neigingen te vertonen: de wortels zijn zo gekronkeld dat ze zichzelf afknellen en de sapstroom zouden kunnen tegenhouden. De boom lijkt er echter geen last van te hebben. En ook een Meerkoet, die in de sloot achter de kastanjes rustig op haar nest zit, trekt zich niets aan van de mysterieuze aanwezigheid van heksenbezems en wurgwortels.
Rechtsaf over de brug komen we langs een tapijt van Bosanemonen, die met het bewolkte weer echter hun kopje laten hangen. Desondanks zijn goed "eilanden" van verschillende kleurvariaties te onderscheiden, het ene eiland wat meer wit, het andere wat meer roze, elk terug te voeren op eenzelfde wortelstok. Wanneer vervolgens ook de zgn. "Brug der Zuchten" is gepasseerd komen we bij een open plek waar diverse exotische bomen staan, zoals de (qua soort oeroude) Ginkgo, die enigszins vlindervormige bladeren zal krijgen, de Moerascypres, een naaldverliezende naaldboom met een lichte draaiing in de stam, en de Moseik, waarvan we op de grond nog een enkel 'bemost' eikelnapje aantreffen.

We staan stil bij een Hulst, waaraan ons opvalt hoe verschillend de bladrand eruit kan zien: variërend van geheel gaaf tot flink gekarteld. Ook kijken we naar de sporen die een Hulstvliegje, een bladmineerder, heeft achtergelaten op het blad. We passeren de grootste Esdoorn van Zuid-Holland, een vijfledig geval dat door de boomchirurg bij elkaar gebonden is, en een exemplaar van de Taxus, een boom waarvan alleen de rode zaadrokjes NIET giftig zijn, maar de rest wel. Het is even zoeken, maar even verderop prijken tot onze vreugde tussen al het geel van een veldje Speenkruid een paar bloemen van de Gele Bosanemoon. We nemen een kijkje bij de bijenkasten, waarbij Henk vertelt hoe bijen gezamenlijk overwinteren en door middel van het bewegen van de vleugels de temperatuur leefbaar houden.

Het wordt tijd om richting uitgang te lopen, maar een plantje dat we daarbij zeker niet overslaan is het Muskuskruid, waarvan de bloempjes qua kleur nauwelijks opvallen, maar met hun kubusvorm toch heel bijzonder zijn. Aan het eind van de wandeling laat Henk zien hoe je een Brandnetel eigenlijk best kunt aanraken zonder een vervelend prikkend gevoel aan de huid op te lopen: als je de behaarde bovenkant van de bladeren maar vermijdt is er niets aan de hand. De Brandnetel heeft overigens een belangrijke functie als waardplant voor allerlei vlinders, zoals de Kleine Vos en de Dagpauwoog. Met de wijze les dat we dus niet te nonchalant moeten zijn met het verwijderen van Brandnetel uit de tuin, omdat er immers eitjes of rupsen op kunnen zitten, wordt de excursie besloten. En dan voelen we de eerste regendruppels vallen.

Bijzondere waarneming tijdens het voorlopen
Een week voor de excursie hebben we met het docententeam de bosexcursie voorgelopen.
Tijdens deze wandeling zagen wij een paartje halsbandparkieten, die tot over hun oren verliefd waren op elkaar.
Zij gaven elkaar steeds kopjes en kusjes, uiteindelijk resulteerde deze amoreuze seance tot tweemaal toe in een paring.
Waaruit mag blijken dat ze het in Poelgeest goed naar hun zin hebben.
Helaas hebben niet alle cursisten deze groene "exoten" tijdens de excursie gezien.

hm juni 2000

Nu komt de volgende excursie

Strandexcursie

Plaats: Strand bij Katwijk
Wanneer: 15 april 2000
Tijdsbestek: 13:30 - 15:00 uur
Weer: Zwaar bewolkt, eerst zacht later harde regenbuien ± 7 ° C
Door: André Biemans

Vol verwachting begon op 15 april de strandexcursie voor de cursisten van de Landschappencursus. Bij het voorlopen een week eerder bleek het strand "bezaaid" te zijn met o.a. (gewone) zeesterren en slangsterren, zeeanemonen en zee-egels en ander bijzonder grut (zie verderop in dit verslag). Dat je een strandexcursie eigenlijk niet kan voorlopen bleek echter een week later bij de excursie zelf. De zeesterren en veel andere bijzonderheden lieten het nu massaal afweten, wat overigens de pret niet mocht drukken (die taak was voor het weer weggelegd), tenslotte waren er genoeg andere strandvondsten te verzamelen.
Toen wij arriveerden bij de uitlaat van de Oude Rijn in Katwijk aan Zee klonk juist het waarschuwingssignaal dat de sluizen opengingen. Dat het signaal duidelijk geen overbodige luxe is bleek wel uit de stortvloed van zoet polderwater dat zich een weg naar zee baande, het opgehoopte zand voor de uitlaat in een mum van tijd wegspoelend. Daarbij werd aan weerskanten van deze krachtige stroom het zand in snel tempo weggevreten door het kolkende water. Een beetje wegdromen langs de kant zou een nabije toeschouwer al gauw een nat pak kunnen bezorgen… zo niet erger.
Veel tijd om weg te dromen was er echter niet. Er moest tenslotte flink worden waargenomen (mijn taak voor die dag). Onder mijn goedkeurend oog werd het kornet uitgelegd en klaargemaakt voor de eerste trek. Enkele sterke cursisten werden geronseld en ingespannen aan het eind van het lange touw dat het kornet vlak boven de bodem zou voorttrekken, zijn gapende muil verzwelgend al wat het in zijn baan tegen zou komen. In de loop van de ochtend werd deze activiteit nog enkele malen herhaald, waarbij telkens aan het eind van een trek het net werd geleegd en de vondsten met klamme, verstijfde vingers werden uitgesorteerd in bakjes en potjes. In de tussentijd was het stiekem gaan regenen, wat bepaald afdeed aan de recreatieve sfeer van het kornetvissen en het aanvullende strandjutten. Gelukkig verslapte de aandacht geenszins, mede dankzij de toch wel bijzondere zeewezens die, eenmaal verlost uit het net, heel naïef een veilig heenkomen trachtten te zoeken onder de zoekende ogen van een dozijn gretige Homo sapiens. Bijvoorbeeld...
De Brakwatergrondel, de kleine Breedpootkrabbetjes met hun gemarmerde rugschild, heel veel garnalen én niet te vergeten twee Heremietkreeftjes. Van deze laatste was er één niet meer in het bezit van zijn huisje (heremietkreeftjes 'kraken' de lege slakkenhuisjes van diverse schelpdieren om zo hun weke achterlijf te beschermen tegen vraatzuchtige medezeebewoners). De fraaie roze-witte armpjes van het diertje tasten driftig in het rond, op zoek naar een nieuwe woning. Een van de toeschouwers had gelukkig nog een mooie blauwzwarte tepelhoorn in zijn zak zitten en stelde deze geheel belangeloos ter beschikking van het gestresste zeebeest.
Het meeste beestenspul bleek echter, vreemd genoeg, (al een tijdje) dood te zijn, hopelijk door natuurlijke oorzaken. Een draadachtig geval bleek bij nader inzien een Zeenaald te zijn, een familielid van het zeepaardje met eveneens een toetervormige snuit en beenachtige plaatjes in plaats van schubben op zijn lijf. Ook een aantal dode platvissen maakte deel uit van het assortiment der niet-meer-levenden. De meeste waren scholletjes, maar één ervan bleek een Tong te zijn die duidelijk was te herkennen aan zijn meer langgerekte lijf en een stompe, afgeronde kop (van bovenaf bekeken uiteraard). Beide soorten platvissen kunnen zich, in levende toestand, m.b.v. speciale pigmentcellen in de huid aanpassen aan de kleur en het patroon van de ondergrond en zodoende opgaan in hun omgeving.
Verder aanwezig waren (allemaal min of meer dood): een gewone zeester, een slangsterretje (met dunne fragiele armpjes), enkele slibanemoontjes (mogelijk nog levend, maar niet geneigd dat te bewijzen), zwemkrabben (waarvan de achterpoten spatelvormig zijn) en strandkrabben, een verfomfaaide zee-egel, zeecipres (ziet eruit als een veelvuldig en dicht vertakt plantje, maar bestaat uit honderden kamertjes, elk met een minuscuul poliepje erin), jonge (oor?)kwalletjes, en een schelpkokerworm in zijn omhulsel van kleine stukje schelp en zand, aaneengekit met eiwitrijk slijm.
Natuurlijk werd ook het aanspoelsel, met name het vloedmerk, aan een nadere beschouwing onderworpen. Enkele bijzondere vondsten verdienen daarbij extra aandacht. Zo vond ondergetekende een gitzwart bot met een bijzondere vorm: als een zeer kort scheenbeentje met een verbreding aan het eind. Mogelijk ging het hier om een zeehondenvoorpootbeen of zoiets. Ook zwart was het eikapsel van een stekelrog. De afgeplatte, vierkante vorm met harde punten op de hoek is onmiskenbaar, ook ten opzichte van het hondshaaienei dat even verderop lag. Laatstgenoemde is smaller en kleiner met, in plaats van harde uitsteeksels op de hoeken, lange gekrulde draden zodat het makkelijk vast blijft zitten tussen het wier terwijl het toch kan profiteren van het zuurstofrijke brandingsmilieu. Een stuk hout bleek geperforeerd door talrijke boormosseltjes waarvan enkele schelpjes nog in het hout te zien waren (de beestjes zelf waren allang dood en vergaan). Verder natuurlijk de bekende trossen van eierkapsels van de Wulk en vele Schelpkokerwormenkokers.
Van de schelpdieren werden de volgende omhulsels gevonden: Amerikaanse zwaardschede (zeer algemene immigrant), Gewone tepelhoren, Glanzende tepelhoren (alle tepelhorens zijn rovers die gaatjes in andere schelpen maken om de bewoner te consumeren), Halfgeknotte strandschelp, Afgeknotte gaper, Kokkel (Eetbare hartschelp, vooral in Spanje zeer gewild voor de Paella en mede daardoor overbevist waardoor zeevogels als de Eidereend worden bedreigd in hun voortbestaan), Nonnetje (erg mooi met zijn roze tinten), Stevige strandschelp, Tapijtschelp, Tere platschelp, Venusschelp, Zaagje, Wulk, Strandgaper, Amerikaanse boormossel, Ruwe boormossel (ééntje maar), Gewone mossel en Schaalhoren. Sommige van de schelpen, vooral Wulken, waren bezet met Zeepokken of overdekt door de Ruwe zeerasp (een kolonie van kleine poliepjes).
Behalve dierlijke overblijfselen konden er ook diverse zeewieren worden onderscheiden, zoals Purperwier, Veterwier, Blaaswier, Knotswier, Darmwier en Kleine zee-eik. Veel van deze wieren bevatten luchtkamers en luchtblazen om in het water rechtop te groeien. Ze hebben namelijk geen inwendige verstevigingen zoals landplanten die hebben.
Zoals altijd werd ook de lokale 'rotskust' op planten onderzocht. Aanwezig tussen de basaltblokken waren de Japanse rimpelroos, Hertshoornweegbree, Zeepostelein, Smalle weegbree, Grote weegbree, Strandbiet, Muurpeper, Deens lepelblad, een hoornbloem, Zeemelkdistel, Helm en Paardebloem. Planten die hier willen overleven, moeten beschikken over eigenschappen die uitdroging door de zoute zeewind tegengaan. Zo heeft Hertshoornweegbree smalle blaadjes (dus een kleiner verdampingsoppervlak) en slaat het zout op in zijn blaadjes waardoor het beter water vasthoudt. Een plant als Muurpeper kan in zijn vlezige blaadjes veel water opslaan, heeft een dikke bladhuid met een waslaagje en huidmondjes die overdag gewoonlijk zijn gesloten. Om toch overdag te beschikken over koolzuurgas heeft Muurpeper een bijzondere eigenschap: het neemt 's nachts (naast zuurstof) ook koolzuur op en bindt dit chemisch tot appelzuur zodat het overdag onder invloed van zonlicht gebruikt kan worden voor de assimilatie (=vorming van suikers). De aanmaak van appelzuur in de nachtelijke uurtjes is te controleren door 's morgens vroeg een beetje van de plant te proeven: het smaakt dan opvallend zuur, een smaak die in de loop van de dag verdwijnt. Zeepostelein lijkt wel wat op Muurpeper maar mist deze eigenschap, waardoor de huidmondjes overdag toch open moeten. Daarom slaat dit plantje, net als Hertshoornweegbree, zout op in zijn blaadjes. De Strandbiet, de wilde vorm van de economisch zeer belangrijke suikerbiet, heeft vrij vlezige bladeren en een dikke bladhuid met een waslaagje. De algemene Zeemelkdistel heeft zelfs een blauwgroene aanschijn als gevolg van zijn dikke waslaag. De wilde strandbiet heeft overigens geen knolvormige wortel of stengelvoet zoals de gecultiveerde suikerbiet.
Er is ook gespeurd naar vogels langs het strand. De Drieteenstrandlopertjes waren natuurlijk weer van de partij, evenals de Zilvermeeuwen, Kleine mantelmeeuwen, Kokmeeuwen Zwarte kraaien en Scholeksters. Ook de Aalscholver vloog even langs. Wat Kneutjes "dwarrelden" kneuterend boven het strand en een Graspieper liet zich even horen in de zeereep. Afgezien van deze nogal gewone vogels werden er ook enkele Grote sterns waargenomen, te herkennen aan o.a. de gele snavel met zwarte punt en hun relatieve grootte t.o.v. de Noordse stern of de Visdief. Helaas (en tamelijk voorspelbaar) had ondergetekende weer eens zijn verrekijker vergeten zodat hij het moest doen met enthousiaste uitroepen van zijn medegidsen.
Ter vergelijking: tijdens het voorlopen van de excursie een week eerder werden voor een deel vondsten en waarnemingen gedaan die bij de excursie zelf niet meer werden gevonden, zoals… Een Fluwelen zwemkrab, een Noordzeekrab, een heuse zeespin (het zogenaamde "Michelinmannetje"), een Knotszakpijp, een Boorspons (leeft in zelfgemaakte gaatjes in een oesterschelp), een Gorgelpijp (poliep), vele zeesterren en slangsterren, Zeeboontjes, Zeeklit (Hartegel, een soort zee-egel), vissen als de Sprot en de Tarbot en de eierkluit van een Zeedonderpad.
Aan het eind van de excursie was er dankzij het verslechterende weer een doelgerichte trek van tweevoeters waar te nemen in de richting van het strandpaviljoen ter plekke. Als goed waarnemer kon ik natuurlijk niet achterblijven.

Polder-excursie

Plaats:	Cronesteyn
Wanneer:	22 april 2000
Tijdsbestek:	09:30 - 12:00 uur
Weer:	Zwaar bewolkt, met constante regen, temperatuur ± 10 ° C
Door:	Tine Noordzij

Traditioneel onderdeel van de Voorjaarslandschappen cursus is de polderexcursie, gewoonlijk genoten als een fietstocht door het westelijk gedeelte van Groen Hart van Holland of als wandeling door polderpark Cronensteijn. Vol goede moed werd er voorgewandeld en gefietst door vijf gidsen op woensdag avond 19 april 2000, zodat we geheel voorbereid de tocht met de cursisten tegemoet zagen.
Traditioneel is het weer met de polderexcursie goed tot fantastisch, dit jaar echter werd met deze traditie gebroken. Het regende pijpestelen en het was koud. De helft van de cursisten besloot de schoenen droog te houden, de andere helft was niet klein te krijgen en heeft geheel gehuld in regenkleding de wandeling door Cronensteijn gelopen, onder leiding van vier gidsen. Het was te nat en guur voor een productieve fietstocht.
De wandeling bestond uit drie onderdelen:
Het weide gebied, nat en droger, het oude bos en het jonge reigerbos.
Aan de rand van het park is goed te zien hoe de waterniveaus in de omringende afwateringssloot en de binnen- en buitensloten verschillen en het begrip polder kan hier aanschouwelijk worden uitgelegd.
De fitis liet zich regelmatig horen, al had hij met het voorlopen ons duidelijk gewaarschuwd dat het 'morgen zou regenen'. De sleedoorn met z'n witte bloempjes met lange meeldraden stond in bloei, en verder werd geconstateerd dat vergeleken met andere jaren de natuur aan de late kant was. In de hazelaar zat een heggemus en op de achtergrond hoorden we de schorre roep van een fazant. Het lichtgroen kalmoes stond gebroederlijk in het water naast het meer blauwgroene blad van de gele lis en een eindje verder was een veldje mattenbies zich aan het ontwikkelen. De waterzuring bloeide al langs de waterkant, maar het harig wilgenroosje was daar nog lang niet aan toe. De bloemen van het klein hoefblad draaiden hun hoofdjes naar boven of naar beneden, afhankelijk van het stadium van ontwikkeling en bevruchting.
De grutto's, kieviten en scholeksters die nestelen in de weilanden hielden zich rustig, ook zij vonden het blijkbaar te nat. Een buizerd deed een halfslachtige poging tot jagen, maar trok zich weer terug op z'n paaltje. De planten op het drassige weiland vonden al die nattigheid geen probleem, de pitrus, zegge en moerasorchis houden van natte voeten. De rozetten van de blauwe knoop waren duidelijk zichtbaar, maar de plant moet zich nog verder ontwikkelen.
We verdiepten ons in de LAT relatie van de mannelijke en vrouwelijke wilg, eenslachtig, tweehuizig.... hoe was het ook al weer. Het draadereprijs verrijkte het groen gras met zijn tere blauwe kleur, vergezeld van de witte bloempjes van vogelmuur en de gele van koolzaad. De straatgrasjes staken hun driehoekige pluimpjes parmant omhoog en de vossestaart stond in bloei. Aan de voet van het struweel stonden de paarse dovenetel en het hondsdraf samen mooi te zijn.
Tegen de oever van een weiland lag een meerkoetnest, dit paartje had besloten geen drijvend eiland te bouwen om hun eieren in te leggen, maar aan vaste wal te gaan. De egelantier langs het pad werd getest op bladgeur en ja hoor, het rook naar zure appeltjes.
Bij het pad achter de boerderij had een zwanenpaar een nest gebouwd, zij hielden ons goed in de gaten, en wij hen! Het oude bos rook heerlijk naar verse ui, de daslook stond massaal in bloei. De witte bloemen vormden een tapijt over grote delen van de bosbodem.
Een heel ander tafereel bood het jonge bos met de vele (50+) reigersnesten, daar keken we niet naar beneden, maar naar boven. Wat een activiteit! Reigerparen die elkaar aflosten bij het broeden of die samen op het nest stonden te wiebelen. Al dit af en aan vliegen onder begeleiding van hun schelle, rauwe kreten. Het was een beetje spookachtig met het donkere weer.

Na ruim twee uur wandelen was iedereen koud, nat en verzadigd, en begon aan hete koffie te denken. We lieten de reigers achter ons en zijn snel op de fiets gestapt. Naar huis en droge sokken!

Gezien en / of gehoord tijdens de polderexcursie

grassen:

reukgras
straatgras
vossestaart in bloei

planten:

blauwe knoop
daslook
dotterbloem
draad-ereprijs
draadalgen (schoon water!)
harig wilgenroosje
heermoes
hondsdraf
kalmoes
klein hoefblad
kleine veldkers
kleine zegge
koolzaad (ook de variant bont gebladerd koolzaad)
lisdodde
look zonder look
mattenbies
paarse dovenetel
pinksterbloem
pitrus
ridderzuring
riet orchis
speerdistel
vogelmuur
watermunt
waterzuring
wolfpoot
zevenblad

Insecten:

schaatsenrijdertje (schoon water)

struiken:

egelantier
hop
kornoelje
sleedoorn

bomen:

abeel
beuk
Canadese populier
eik
els
es
esdoorn
grauwe wilg
hazelaar
iep
schietwilg

Vogels:

blauwe reiger
buizerd
fitis
grutto
heggemus
kievit
koolmees
meerkoet
roodborst
tjiftjaf
wilde eend
winterkoning

Nu komt de volgende excursie

Duinexcursie

Plaats:	Duindamseslag, Noordwijk
Wanneer:	13 mei 2000
Tijdsbestek:	09:30 - 12:30 uur
Weer:	Onbewolkt en zonnig, temperatuur ± 24 ° C
Door:	Sjaan van Agtmaal

De Wandeling

Het weer is zomers. Er staat een klein windje en het is om 9:30 uur al zo'n 17 of 18 graden Celsius met een ietwat verborgen zonnetje. Gelukkig was de dunne bewolking snel verdwenen en hadden we echt zeer fraai weer. De verwachting is weer dat het net als in de afgelopen week weer zo'n 25 á 26 graden Celsius gaat worden…..Tja de zomer valt vroeg dit jaar…. Druppelsgewijs komen de mensen aan en verzamelen zich bij de parkeerplaats: een inham in het binnenduin bos. Hier zie je al veel bloeiende en geurende meidoorn en natuurlijk de vele, vele bloeiende witte Fluitekruid. Van de 30 cursisten, die de Landschappencursus volgen, zijn er 20 op komen dagen. Deze worden in twee groepen verdeeld en elke groep wordt geleid door twee IVN-gidsen. Na een woord van welkom zijn we klaar voor de wandeling:
De duinwandeling voert vandaag dwars door de duinen, van het binnenduinbos met de vele bosplanten die we in Nederland kennen, door het open duin met zijn kenmerkende bosstruwelen, hooguit 4 meter hoog, tot op de Zeereep. Hier staan geen bomen meer maar de Zeereep wordt bij elkaar gehouden door vnl. helmgras. Overal hoor je vogeltjes zingen. In het begin waren het vooral tjiftjaffen en vinken en een enkele roodborst.
We lopen langs de bosrand naar het pad wat ons recht naar de top voert van het grote duin. De aandacht werd nog gevestigd op het oorspronkelijk niveau van de velden direct naast de weg. Door zandafgegravingen is dit deel toch wel enkele meters lager dan de weg komen te liggen. De weg is het oorspronkelijk niveau van het duin. Het pad leidt ons langs planten die we kennen van vooral rijke bodems, zoals grote brandnetel, zevenblad, Fluitekruid, paardebloem, kleefkruid en grote klis. Dit is niet gek als je ziet hoeveel hondenpoep er ligt. Vooral de eerste 200 meter zie je erg veel hondenpoep liggen. De honden laten blijkbaar meteen zodra het kan hun behoefte lopen.
We horen nog een zwartkop. De bomen bestaan vooral uit Gewone Esdoorn, Noorse Esdoorn Meidoorn, Grove Den, Zwarte Den en Es. We stonden stil bij de levenscyclus van de groene perzikluis die veelvuldig voorkomt op de Esdoorns en daar vooral een plakkerig laagje op de bladeren achterlaat. Op zich is deze Esdoorn al een biotoop op zich: Esdoorn voedt luis, luis voedt Rode bosmier en schimmel(op het suikerlaagje) Groene specht voedt zich weer met mieren en de Groene specht zit weer in de Esdoorn.
Een andere plant die tijdens de wandeling steeds meer te zien was de Salomonszegel. Het verhaal werd verteld van de toverkracht van de wortelstok van deze plant. (hiermee kon elk slot worden geopend, mits hij door een groene specht werd opgegraven…) De heerlijk geurende Zuurbes bloeide en een ieder werd uitgenodigd om zelf met een dennennaald in de bloem te prikken om te zien wat er gebeurde. De stuifmeeldragers werden geprikkeld om naar het midden van de bloem te klappen. Op deze manier kon nog meer stuifmeel aan insecten worden meegegeven.
Ook dit jaar waren de Grote Parasolzwammen weer lijfelijk aanwezig: Twee exemplaren stonden in vol ornaat te schitteren op een hellinkje in de schaduw, dat wil zeggen, één exemplaar stond nog de ander was door vandalen al onderuitgehaald en lag min of meer tegen de vlakte. De zwarte den bloeide rijkelijk: één tikje tegen een takje en het gele stuifmeel dwarrelde rijkelijk in het rond.
Al verder wandelend kwamen in het gebied waar de Mierenleeuw zich schuilhield. . . . De spanning werd opgevoerd: We gaan hem vangen!! En zo bedreven als Wouter daarin is. Was het de tweede keer raak en inderdaad had hij hem gevangen in een loupe-doosje. We konden hem goed zien, net zoals in het boekje. Nadat de andere groep hem ook had mogen aanschouwen werd de Mierenleeuw weer de vrijheid gegund en kon hij zijn mieren kuiltje weer opnieuw inrichten. De Witte Abeel kwam werd steeds meer gezien, gewezen werd op de behaarde witte achterkant en de zgn. "wybertjes" op de stam.
En zo liepen we het open duin in. Hier werd gedemonstreerd hoe snel het duinsterretje en een duinkorstmos weer groen werden zodra er water over werd gesprenkeld. Ook zagen we het kandelaartje, het ruw vergeet-mij-nietje, bloeiend zanddodde en het naaimachinegras zandzegge. We vonden hier nog een huidje van een rups. Ook de Teunisbloem en de kromhals (net bloeiend) waren goed vertegenwoordigd. We liepen verder door de struwelen van esdoorn, meidoorn, de inlandse en Amerikaanse vogelkers, Kardinaalsmuts die bloeide. De Kardinaalsmutsen hadden hier en daar al spinsels van de stippelmot waarin al rupsjes te zien waren. De struiken zien er niet uit als deze rupsen klaar zijn maar men verzekerde ons dat ze er niet echt onder lijden: een maand nadat de rupsen zich hebben verpopt zou de struik weer vol in het blad staan.
Hier liet de nachtegaal zijn schitterend gezang aan ons horen en ook de grasmus. Jammer dat we weer verder moesten anders zaten we er nu nog naar te luisteren…! We troffen nog een enorme drukte aan op ons pad: een leger mieren probeerden een regenworm in stukjes naar het nest te vervoeren. Het pad liep verder over de top van een paraboolduin. We zagen en bloeiende eik. Op de trap troffen we verschillende mierennesten aan. Een prachtig uitzicht over het open duin hadden we op de top. Er werd ons gewezen op het feit dat we op een paraboolduin stonden. We troffen de volgende planten hier aan: Witte Dovennetel. Akkerhoornbloem bloeiend en wel. Knolboterbloem met zijn teruggeslagen gelige kelkblaadjes en zijn waslaagje op de kroonblaadjes, Wilde asperge met twee soorten aspergehaantjes. Één ervan hebben we beter bekeken in het loupe-potje. Zandkool werd gezien, evenals de rozetten van het Slangekruid, het Duinviooltje met zijn meterslange wortels. Op de aflopende helling werden we getroffen door de met de Japanse Rimpelroos begroeide helling. De geur van de grote paarse bloemen kwam ons al tegemoet. . . .
En toen naderde we de Zeereep en hoorden we de grasmussen. Op het pad op de Zeereep troffen we naast het vele Helm ook de Zandhaver aan met echt mooi blauw blad. Naast dit pad is ook een ruiterpad waar je net als in het begin met de hondenpoep, ook hier een verrijking van de bodem kon zien (door paardenpoep) met de daarbij behorende planten, zoals Grote Brandnetel en Braam, maar ook Hondstong met haar zachte blad en Ossentong met het veel ruwere blad. Op dit pad omhoog troffen we ook nog een Heggerank aan, die we in dit geval omgedoopt hebben tot "Hekkerank"! Dit om dat deze plant was gewikkeld rond het prikkeldraad van de afrastering. Bovenop de Zeereep was ons doel bereikt: We zagen de ZEE! Op de terugweg naar de parkeerplaats hoorden we weer veelvuldig de nachtegalen en de fitissen met soms een roodborst. Prachtig om te horen. En zo kwam er een einde aan deze prachtige duinenontdekkingstocht.

Genietend van de duinen stonden we nog stil bij diverse planten (zie lijst onder). Al met al ben je zo twee en een half uur verder en is het tijd om naar de innerlijke mens te luisteren. Men werd bedankt voor de aandacht en tot de volgende keer!

Vogels:
Ekster
Fazant
Fitis
Grasmus
Houtduif
Kauw
Koolmees
Merel
Nachtegaal
Roodborst
Sprinkhaanzanger	Alleen tijdens het voorlopen in de avonduren
Tjiftjaf
Vink
Winterkoning
Zanglijster
Zwartkop
Insecten
Aspergehaantjes	2 soorten op de wilde asperge
Graafbijtjes	Niet gezien maar wel de gaten in de bodem van droge stukjes in het open duin.
Jacobsvlinder	2 stuks
Mierenleeuw	Zelfs gevangen en weer teruggezet
Miljoenpoot

Rode Bosmier	Vele nesten
Spuugbeestjes
Stippelmot-rupsen	Op kardinaalsmutsen
Flora
Kruidlaag
Akkerhoornbloem	Bloeide volop
Bereklauw	De eerste bladeren net te zien.
Braam
Dagkoekoeksbloem	Deze bloeide net.
Duinsterretje
Duinviooltje
Fijne Kervel
Fluitekruid	Bloeide uitbundig, bij aflikken van bloemdek proef je de nectar: lekker zoet!
Gewoon Nagelkruid	Reeds in zaad
Grote Brandnetel
Grote Klis	Grote rozet, nog geen bloemstengel
Heggerank
Helm
Hondsdraf
Hondstong	Bloeide nog niet, heeft zacht blad
Hop
Jacobskruiskruid	Nog geen eitjes van de Jacobsvlinder (wel twee Jacobsvlinders gezien)
IJle Dravik
Kandelaartje
Kleefkruid
Knolboterbloem
Kromhals	Eerste blauwe bloemetjes gesignaleerd
Look zonder Look
Ooievaarsbek	mooi paars bloemetje
Ossetong	Ruw blad
Paardebloem	Meest uitgebloeid.
Paarse Dovenetel
Robbertskruid
Ruw Vergeet-mij-nietje
Slangekruid	Alleen nog maar rozetten
Smalbladig Wikke
Smalle Weegbree
Stinkende Gouwe	Bloeide uitbundig
Vogelmuur
Welriekende Salomonszegel
Wilde Asperge	met aspergehaantjes, 2 soorten
Winterpostelein	Onder struweelbegroeiing, heeft al zaad, sterft nu af.
Witte Dovenetel
Zanddodde
Zandkool
Zandzegge
Zeeraket
Zevenblad
Struik- en Boomlaag
Balsempopulier	Al bij het er langs wandelen ruik je het soms al, anders door het blad op te wrijven.
Berk
Berberis	Zuurbes, bloeiend en wel, bij aanraking (met ene takje) van de helmdraden klappen zij naar het midden.
Duindoorn
Duinroosje	Bloeide net (in het binnenduinbos, nog niet het open duin), veel knoppen, heeft veel stekels.
Egelantier	Gekneusd blad ruikt naar appeltjes, bloeide nog niet.
Eik	Bloeide
Es	met vruchten
Esdoorn, Gewone	Soms met rode galmijtgalletjes op het blad, vrijwel allemaal met bladluizen en dus plaklaag op het blad. Veelal in bloei. In Open duin is de boom soms erg laat met bladvorming…in vergelijking met die in het binnenduinbos.
Esdoorn, Noorse	Vrijwel allemaal met bladluizen en dus plak laag op het blad. De meeste hadden zelfs al vruchten (Korte Noorse groeiseizoen?!)
Grove Den	Ezelsbruggetje: De naalden van de Den zitten in Duo bij elkaar.
Japanse Rimpelroos	Bloeide volop (Paars) op duinhelling
Kardinaalsmuts	Bloeiend, soms met spinsel met stippelmot-rupsjes.
Kruipwilg	zat al in zaad…
Lijsterbes
Meidoorn
Robinia pseudoaccacia	Gematigd hardhout.
Spaanse Aak	Een enkele had al vruchten.
Veder-esdoorn?	Niet gedetermineerd
Vlier	Ruikt naar "muizen" of "vieze vaatdoekjes".
Vogelkers, Amerikaanse	Blad is glanzend en gekneusd ruikt het naar amandel, bloeiwijze staat schuin af.
Vogelkers, Inlandse	Blad is niet glanzend en minder leerachtig, bloeiwijze staat meer rechtop.
Wilde Liguster	had al knoppen.
Witte Abeel	Bescherming tegen uitdroging middels witte haren op onderkant. Let op de "wybertjes"-vormige lenticellen op de stam.
Zwarte Den	of Oostenrijkse Den
Zwarte populier	Inheems in Nederland
Schimmels:
Dennekegelzwam
Grote Parasolzwam	Net open en schitterende exemplaren. Let op loszittende ring om steel.
Vroege Leemhoed

Nu komt de volgende excursie

Stadsexcursie

Plaats: Binnenstad van Leiden
Wanneer: 21 mei 2000
Tijdsbestek: 10:00 - 12:30 uur
Weer: Zwaar bewolkt, regen, weinig wind temperatuur ± 18 ° C
Door: Henk Merts

Ook deze dag hadden de weergoden uitgekozen tot Nationale regendag. Maar inmiddels gewend aan de lente buitjes konden we alleen maar constateren dat het groeizaam weer was. Gelouterd door deze gedachte gingen we opgetogen op pad.
De stad biedt altijd ongekende mogelijkheden en veel variatie.
Allereerst konden we de leilindes voor de bibliotheek nader bestuderen, dankzij hun soepele twijgen kunnen ze makkelijk in een bepaalde richting worden geleid. Hierdoor nemen ze een minimum aan ruimte in en zorgen in de zomer voor verkoeling.
Het plein bij de Hooglandsekerk is ook verrijkt met lindes. Deze fraaie bomen zijn hier gekomen via bemiddeling van de "bomenbank". Het is als het ware een soort denderologisch arbeidsbureau. "Fraaie boom zoekt nieuwe standplaats" of "Gevraagd jonge uit de kluiten gewassen loofboom zonder pleinvrees".
Aan de straatrand en bij de boomspiegels was de eerste vegetatie te zien, herderstasje, schijfkamille en straatgras, maar ook wel muurpeper, melkdistel en raket. Door onder andere hondendrollen worden dit extra bemeste mini-weilandjes.
De brug over het water was nog niet zo lang geleden gerestaureerd, hierdoor ontbrak ook helaas alle muurvegetatie. In het water zelf kon je wel gele plomp en enkele waterlelies zien.
Toen wij richting van der Werf park liepen was het ruim een week geleden dat Enschede getroffen werd door de ramp met de vuurwerkfabriek. In 1807 op 12 januari werd Leiden door een vergelijkbare ramp getroffen. Men had toen toestemming gegeven aan een schipper om af te meren binnen de stadsmuren. Aan boord bevond zich echter zo'n 37.000 buskruit. Toen ook de schipper nog besloot om 'smiddags zijn potje aan boord te koken, was het voorspelbaar wat er ging gebeuren. Het schip explodeerde en veel huizen en gebouwen in de directe omgeving raakte totaal verwoest. Vele decennia later is men pas begonnen om er een park aan te leggen.
Het park bezit een aantal grote mooie bomen, plataan, treurwilg, atlasceder, taxus en moerascypres. Een vink en een merel zorgden voor de muziek.
Langs de Vliet groeide voor één van de gebouwen gewoon riet. Een plant die je eerder midden in polder of moeras zou verwachten, samen met heermoes (paardenstaartfamilie). Deze sporenplant laat zich makkelijk in stukjes breken, al die segmentjes lijken net op de onderdelen van een bouwpakket.
Ook kon er nog even worden gedemonstreerd hoe het kruipertje (ook wel muizengerst genoemd) zijn naam eer aandoet en binnen zeer korte tijd via je mouw naar boven kan kruipen.
De Vlietbrug levert altijd een fraai stadsbeeld op, Waarschijnlijk een van de meest fotogenieke plaatsen van de sleutelstad. De brug is ook de plaats waar de watergeuzen in 1574 op 3 oktober de stad binnenvaarden met "haring en wittebrood".
De Witte Singel (dankt zijn naam aan de lakens die hier vroeger gebleekt werden) werd goed bevolkt door grote aantallen "soepganzen" (De witte stadsganzen die afstammen van zijn wilde neef de grauwe gans"). Ook dobberde een meerkoet rond.
Wij gingen achter de Hortus langs en kwamen terecht bij de Clusius-tuin. Hierin is een reconstructie te zien van een in franse stijl aangelegde tuin met symetrische bloemperken. Hierin staan talloze medicinale-planten. Deze werden vroeger ook gebruikt om de toekomstige beoefenaars van de geneeskunde in te wijden in geneeskrachtige werking van de flora. De tuin is goed onderhouden en zeer gevarieerd in kleur en vorm. Vier grote bijenkorven stonden verdekt opgesteld en de zoemende bewoners vlogen af en aan om zich te laven aan dit ruime aanbod van nectar. Vlak bij het beeld van Clusius zat een heggenmus ons en wij hem te observeren. Vanuit een dakgoot klonk de drietonige "hoorn" van de turkse tortel.
Het "boe-boe-zegt-een koe" van de houtduif hadden we al vaker gehoord.
Een oude muur was goed bedeeld met muurvegetatie; muurvarentjes, brandnetels, klimop en melkdistel maken van dit geteisterde bouwsel een hangende tuin.
Een gewone- en een peterselievlier groeien vlak naast elkaar, hoewel de bladeren totaal verschillend zijn kan je aan de bloemtrossen zien dat ze nauw verwant zijn. Voor degene die daar nog aan twijfelden, bestond de gelegenheid om zijn of haar reukorgaan in de bladeren te parkeren en dan even diep in te ademen. Beide bomen gunnen de nieuwsgierige snuffelaar de lucht van bewoonde muizennesten.
Het Rapenburg leverde weer een fraai stadsgezicht op, bij het Gerecht stond de zogenaamde "Juliana-boom". Een linde die daar was aangeplant tijdens de inhuldiging in 1948 van (toen nog) koningin Juliana. De Breestraat is rijk voorzien van "lei-platanen" waarvan de takken (net als bij de eerder genoemde lindes) gedwonden worden om langs een rasterwerk te groeien.
Vlak bij het Koetshuis had iemand de daar welig tierende klimop doorgezaagd. Het resultaat van dit eco-terrorisme was dat vanaf dat punt de klimop in verdorde status de gevel bleef "versieren". Daaronder deed de plant alsof er niets aan de hand was en stuwde nieuwe groene loten omhoog.
Hier naast groeide vlak tegen de muur een kiwi, een stukje tropen in het oude stadscentrum.

Via nog enkele culturele omwentelingen mochten we onze kuitspieren nog even verwennen door de trappen naar de Burcht te bedwingen. Maar de moeite wordt ruimtschoots beloond, aan de top gekomen wordt je een ruime blik gegund op de binnenstad. Bij een rondje op de burcht krijg je een goed zicht op de omringende bomen. Metershoge vlieren, robinia's, beuken, meidoorn, iep, paardekastanjes en als klap op de vuurpijl de rode beuk
Op dit punt waar cultuur en natuur naadloos in elkaar overgaan wensten we elkaar verder een prettig weekend.

Gezien en / of gehoord tijdens de stadsexcursie

Vogels:

Heggenmus
Huismus
Ekster
Kauw
Kokmeeuw
Koolmees
Meerkoet
Merel
Soepgans
Stadsduif
Spreeuw
Turkse tortel
Houtduif
Vink
Winterkoning
Zilvermeeuw
Zwarte kraai

Bomen en struiken:

Atlasceder
Beuk
Chinese sequoia
Esdoorn
Iep
Kamperfoelie
Kiwi
Klimop
Leilinde
Linde
Meidoorn
Mispel
Moerascipres
Paardekastanje
Peterselievlier
Plataan
Robinia
Rode beuk
Stokroos
Taxus
Treurwilg
Vlier
Vuurdoorn

Planten:

Akkerdistel
Bijvoet
Canadese fijnstraal
Duizendblad
Heermoes
Herderstasje
Gele plomp
Grote brandnetel
Grote klis
Grote weegbree
Jacobskruiskruid
Japanse duizendknoop
Klein kruiskruid
Kruipertje
Madeliefje
Melkdistel
Muurpeper
Muurvaren
Moerasbasterwederik
Paardebloem
Perzikkruid
Raket
Ridderzuring
Riet
Schijfkamille
Smalle weegbree
Speerdistel
Stinkende gouwe
Straatgras
Veldzuring
Waterlelie

Bijzonderheden:

Op veel lindes de eierkapsels
van de schildluis,
zien eruit als roestige punaises

Keuze-excursie Amsterdamse Waterleidingduinen (AWD)

Plaats: Amsterdamse Waterleidingduinen (AWD) (vogelenzang)
Wanneer: 27 mei 2000
Tijdsbestek: 09.30 - 13.00 uur
Start: Bezoekerscentrum De Oranjekom (ingang Oase, toegangsprijs fl. 2,-).
Route: 3,6 km (gele route).
Gidsen: André Biemans en Tine Noordzij.
Weer: Zwaar bewolkt, enkele lichte buitjes, harde wind temperatuur ± 17 ° C
Door: André Biemans

In het begin vreesden we dat deze wandeling in het water zou lopen. Het bleef echter bij enkele lichte buitjes die ongeveer een uur na het begin wegtrokken. De lucht klaarde helemaal op en de zon liet zich de rest van de dag flink gelden hoewel het niet direct warm was te noemen. Er was een hele hoop te zien, maar ook veel te ruiken, te horen en soms ook te proeven. Zoveel was er te ontdekken dat van de waarnemingen alleen de meer bijzondere hieronder worden beschreven, overigens niet per sé in chronologische volgorde.
In het bosgedeelte vlakbij de ingang was de Adelaarsvaren een opvallende en dominante verschijning in de kruidlaag. Waar de Adelaarsvaren uiteindelijk massaal optreedt, verdringt zij de overige kruiden met haar loof dat de bosgrond in schemerduister hult. Een poging om de reden voor de naam van deze varen te illustreren aan de hand van de praktijk liep op niets uit: de vermeende vorm van een adelaar in de doorsnede van de stengelbasis was niet te herkennen. Mogelijk waren de scheuten nog te jong.
Iets verderop groeide een Wilde asperge met zijn tengere, sprieterige voorkomen. De zijtakjes echter eindigden in jonge, zachte groeischeuten die bijzonder smakelijk waren en daarmee de identiteit van de asperge nog eens bevestigden. Niet ver daarvandaan stond een plant die in veel opzichten het tegendeel van de asperge vormt: vies ruikend en extreem giftig is de Gevlekte scheerling. Deze plant lijkt wat op een grote Fluitenkruid, maar is steviger en heeft grotere bladeren waarvan de stengels paarsrood gevlekt zijn. De overlevering wil dat de gifbeker van Socrates met de Gevlekte scheerling was bereid.
Een echte duinstruik is de Kardinaalsmuts met zijn groene takken die vaak bezet zijn met kurklijsten of -strepen. De Kardinaalsmuts is echter ook een gewilde bron van voedsel voor diverse knagers in het duin. Letterlijk elke Kardinaalsmuts die wij zagen was voor een groot deel ontdaan van zijn bast. De beschadiging bleek vooral op zo'n ½ tot 1½ meter van de grond te zitten, zodat konijnen hiervan niet de schuld kon worden gegeven. Het ernstige vermoeden bestaat dat reeën en/of wellicht ook damherten de daders waren. Beide hertensoorten zijn aanwezig in de AWD, hoewel het damhert van oorsprong in Europa niet thuishoort. Op één plek langs onze route vonden wij in ieder geval afdrukken van hertenpoten die o.i. te groot waren voor een ree. De Kardinaalsmuts staat overigens bekend om zijn voedzame bast die door herten en konijnen niet wordt versmaad, vooral als er weinig ander voedsel voorhanden is zoals in de winter. Alsof dergelijke knagerij nog niet genoeg is, heeft de Kardinaalsmuts (sommigen althans) ook te lijden van de rupsen van de Kardinaalsmutsstippelmot die een struik helemaal kaal kunnen vreten, de takken ondertussen bedekkend met een spookachtige lijkwade van spinsel. Deze schade is niet onherstelbaar: rond de langste dag worden nieuwe scheuten (zgn. Sint-Jansloten) gevormd.
Hier en daar in het gebied zijn ook sommige dennen keurig ontdaan van hun bast en het onderliggende weefsel in een ring van zo'n 30 cm breed. Het is alsof het bleke 'bot' van de boom is blootgelegd. In zekere zin is dat ook zo: het contact tussen wortels en kroon is verbroken waardoor de boom geen suikers meer kan transporteren van de bladeren naar de wortels. De wortels kunnen daardoor niet meer functioneren en sterven af waardoor ook de sapstroom vanuit de wortels wegvalt. De boom sterft dus. De gewetenloze knager die hieraan schuldig is, is niemand minder dan de natuurbewuste natuurbeheerder. Door de (tegenwoordig minder gewenste) naaldbomen te "ringen" zijn er binnen korte tijd potentiële nestplaatsen bijgekomen voor de Kleine bonte specht, een zeldzame spechtensoort waarvan men hoopt dat hij spoedig het duingebied zal herontdekken. Dergelijke geringde bomen kunnen namelijk nog jaren rechtop blijven staan, onderwijl langzaam wegrottend en zachter wordend, ten prooi vallend aan schimmels, insecten en hopelijk driftig hakkende zeldzame vogeltjes. Overigens ontdekten wij in een eik een gat van de Grote bonte specht waaruit hongerig gepiep van jongen klonk. Van de ouders echter geen spoor: zij zaten vermoedelijk te wachten tot die lompe tweebeners zich uit de voeten hadden gemaakt.
Nu ik het toch over bomen heb: in dit duingebied ontdekten we vier soorten populieren, namelijk de Ratelpopulier (van oudsher ook wel "vrouwentongen" genoemd, sorry, ik kan er ook niks aan doen), de Zwarte populier met zijn min of meer ruitvormige bladeren, de Witte abeel met zijn fluwelige, wit behaarde bladonderzijde en die bekende "wybertjes" in de bast, en tenslotte de Balsempopulier. Die laatste is eigenlijk geen Nederlandse soort, maar wel een heel interessante. Om te beginnen ruiken de (aan de bovenzijde) donkergroene, wat leerachtige bladeren -eerst even wrijven- naar een geurige balsem. Bovendien zijn de harsovergoten knoppen van de Balsempopulier een belangrijke bron van geneeskrachtige, harsachtige stoffen (de zgn. balsem) die o.a. gebruikt wordt bij blessures en in baden voor reumapatiënten. Helaas waren alle Balsempopulieren die wij zagen getekend door grote open wonden met dikke, donkere gekroesde randen in de bast alsof ze van binnenuit zijn geëxplodeerd. Deze wonden zijn het resultaat van een soort bacteriekanker waar deze boom, in onze streken althans, heel gevoelig voor is. Door nieuwe wortelopslag kan de boom zich echter toch nog enigszins handhaven.
De boom die (van nature) toch wel het meest voorkomt in de AWD (en andere duinen) is natuurlijk de Zomereik. Omdat de eik altijd al in dit landschap aanwezig is geweest, heeft deze boom talrijke relaties met andere levensvormen. Wie goed keek, zag hier en daar opgerolde blaadjes aan de takken: het werk van de Groene eikenbladroller, een rups die zich op deze manier veilig waant tegen allerhande liefhebbers van zachte eiwitrijke hapjes. Natuurlijk helpt zoiets niet tegen een meute geïnteresseerde excursiegasten. Regelmatig werd ook het Rozenkevertje ontdekt tussen de wat jongere eikenblaadjes. Dit kevertje heeft echter geen duidelijke voorkeur m.b.t. zijn voedsel want hij werd ook in andere bomen en struiken aangetroffen. Datzelfde geldt ook voor de Meikever die op deze wandeling één keer werd ontdekt. De Meikever liet zich zonder tegenstribbelen uit de boom plukken zodat hij van alle kanten kon worden bestudeerd. Opvallend bij deze kever zijn, behalve de grootte, de aparte vorm van de antennen met de rij "spateltjes" aan het eind ervan. De spateltjes liggen gewoonlijk plat tegen elkaar aan, maar kunnen worden "geopend" om het voor geuren gevoelige oppervlak te vergroten. Deze kever ziet namelijk niet veel maar ruikt des te meer, bijvoorbeeld vrouwelijke Meikevers (dit was een mannetje). Ook hingen hier en daar grote aardappelgallen als onappetijtelijke vruchten aan de takjes van eiken. Deze gallen zijn het gevolg van het leggen van een serie eitjes door een soort galwespje op (in) de takknop. De boom reageert hier nogal allergisch op door een gezwel te vormen rond de eitjes. De wespenlarfjes eten zich vervolgens dik aan het zachte weefsel erbinnenin, ondertussen beschermd tegen de boze buitenwereld.
Langs de paden groeiden vaak bijzondere planten die hun eigen unieke relaties hebben met de omgeving. Zo was er een plekje met enkele fraaie exemplaren van de Cipreswolfsmelk. Hoewel de plant er in dit geval kwetsbaar en fijngevormd uitzag, wisten we ook dat elke wolfsmelk hartstikke giftig is. Toch bestaat er tenminste één insect die specifiek de Cipreswolfsmelk prefereert als voedselplant: de rups van de Wolfsmelkpijlstaart, een schitterende nachtvlinder (die wij overigens helaas niet hebben gezien). Niet veel verder ontdekten we echter de bladrozetten van de Koningskaars, een soort toorts, met daarop de volgevreten rupsen van de Kuifvlinder, een soort uilvlinder. De rups (glad, bleekblauwig met zwarte en gele vlekjes) die alléén toortsen lust, is een van die weinige insecten die korte metten maakt met de stugge haren op de bladeren.
Op enkele plaatsen langs de paden waren grote kolonies van het Zeepkruid aanwezig. Waarschijnlijk ging het maar om een of enkele planten, aangezien één zeepkruidplant door middel van wortelstokken een groot oppervlak voor zich weet op te eisen. De plant is ooit "meegekomen" met de Romeinen vanuit het mediterrane gebied omwille van zijn gebruik als persoonlijk reinigingsmiddel. De hele plant, maar vooral de wortelstokken, bevatten (giftige) saponinen die met water een reinigend schuim geven. Door een blaadje met een beetje water te kneuzen kan dit heel inzichtelijk worden gemaakt. Op zonnige plekjes kon je ook het Sint-janskruid aantreffen, o.a. te herkennen aan de blaadjes die, als je ze tegen het licht bekijkt, vol met kleine gaatjes lijken te zitten. Deze gaatjes zijn in feite kamertjes, gevuld met een vluchtige olie. Het is deze olie die de plant zo bruikbaar heeft gemaakt als middel tegen onrustgevoelens en depressieve aandoeningen. De gele hertshooiachtige bloemetjes (zelfde familie) ruiken erg zoet. Ook het Sint-janskruid heeft overigens zijn eigen vlindertje die, hoe kan het ook anders, het Sint-Jansvlindertje wordt genoemd.

Natuurlijk hebben we nog veel meer ontdekt in dit unieke duingebied. Zo kun je je constant blijven verbazen over de enorme rijkdom aan insecten, die een heelveelvoud is van het aantal plantensoorten. Van sommigen kon ik uiteindelijk de naam achterhalen (alsof dát belangrijk is). Een grote, zwart en bloedrood gevlekte cicade bleek bijvoorbeeld "Cercopis vulnerata" te heten (een Nederlandse naam heeft 'ie niet), een soort schuimcicade en dus naaste familie van het onooglijke "spuugbeestje" hoewel C. vulnerata liever op de wortels van planten zit. Omdat het onmogelijk is om een algehele indruk te geven van zo'n gevarieerd natuurgebied is het misschien maar beter dat u gewoon zelf eens gaat rondneuzen in de AWD. Wij hebben er overigens nog maar een heel klein stukje van gezien, en dat is maar goed ook want daardoor kan ik hier eindelijk een punt achter zetten.

Keuze-excursie Landgoed de Horsten

Plaats: Koninklijk Landgoed de Horsten (Wassenaar)
Wanneer: 27 mei 2000
Tijdsbestek: 09.30 - 13:30 uur
Gidsen Antoinette Verburg en Sjaan van Agtmaal
Weer: Zwaar bewolkt, droog, harde wind temperatuur ± 17 ° C
Door: Sjaan van Agtmaal

De Wandeling
Het extreme, stormweer van de nacht voor de excursie, deed weinig goeds vermoeden voor deze ochtend.... Wat bleek: Het werd een droge dag voor ons met alleen erg veel wind. Zelfs de zon liet zich niet onbetuigd. Hier hadden we niet opgrerekend! De excursie had 7 deelnemers olv twee gidsen Antoinette en Sjaan. De wandeling begon bij de entree aan de de Papenlaan bij Wassenaar, bij de grote poort.

Bij het informatiebord werd de geschiedenis van het Landgoed de.Horsten uit de doeken gedaan. Het blijkt te bestaan uit drie afzonderlijke landgoederen te zijn samengesteld, die alweer zo'n 150 jaar geleden bij elkaar gebracht zijn door Prind Frederik. Deze drie landgoederen zijn De Raaphorst, De Eikenhorst em Ter Horst.
Alleen van Ter Horst bestaat nog het paleis. Van de Raaphorst bestaat alleen nog de kasteelboerderij met een steen waarop het wapen bewaard is gebleven vande Heer van Raaphorst. De Koninklijk Horsten is nog steeds in bezit van Prinses Juliana. Een Stichting voert er het beheer.
Het Landgoed bestaat uit een grote diversiteit aan biotopen: van prachtige loofbossen met grote dikke bomen, tot hakhoutbosjes op het venige deel (ter Horst) met weilanden ertussen waarop nog actief geboerd wordt. In al deze gebieden is ook veel water waardoor er ook nog eens een "natte" flora en fauna aanwezig is, naast de meer "drogere" soorten. Deze grote diversiteit aan biotopen levert een grote diversiteit aan planten en dieren op.
Helaas met de excursie stond er erg veel wind waardoor er relatief veel minder vogels en insecten te zien waren. Al met al viel het toch zeker niet tegen. De wandeling ging door elk van deze biotopen waarbij het soms wat nat was maar dat mocht de pret niet drukken. Men werd verrast door de koffiepause met stroopwafels die werden genuttigd met uitzicht op de Seringenberg. Een plaats waarvan men verondersteld dat Koningin Wilhelmina hier haar schilderijen heeft gemaakt.

In dit in de Engels landschapsstijl aangelegde Park zijn ook redelijk veel exoten te vinden. Men werd gewezen op het feit dat exoten relatief veel minder natuurlijke vijanden hebben en daardoor soms een plaag kunnen vormen (Amerikaanse vogelkers). Precies om 13.30 kwamen we weer aan bij het startpunt waar een ieder tevreden afscheid nam en huiswaarts ging. Het was weer een geslaagde excursie!

Waarnemingen
Waarnemingen tijdens de excursie en het voorlopen, resp. dd. 27 mei 2000 en 20 mei 2000, gesplitst in bomen en heesters, planten, vogels, en insecten, per categorie alfabetisch opgesomd:

Vogels:

Boerenzwaluw
Boomkruiper
Canadese gans
Fuut (1met 2 jongen)
Goudvink
Grote Bonte Specht + nest
Houtduif
Kauw
Kievit
Kuifeend
Merel
Middelste Bonte Specht (?)
Nijlgans
Roodborstje
Scholekster
Tjiftjaf
Tureluur (1 - op paaltje)
Vink
Wilde eend
Winterkoninkje
Zanglijster
Zwartkop

De aardhommel; een van de grootste hommelsoorten in Nederland

Insecten:

Aardhommel
Gehakkelde aurelia
Groene wants (op knotwilg)
Koolwitje
Langpootmug (op prachtframboos)
Lieveheersbeestje (zevenstippig)
Soldaatje (op knotwilg)
Waterjuffer (op veldje bij vijver)

Bomen en heesters:

Abeel
Amerikaanse eik
Amerikaanse vogelkers
Berk
Beuk
Douglas spar
Es
Esdoorn
Fluweelboom
Goudenregen
Hollandse vogelkers
Hulst
Iep
Kardinaalsmuts
Knotwilg
Kornoelje
Lijsterbes
Meidoorn
Noorse esdoorn
Paardekastanje
Plataan (bij boerderij)
Robinia
Rode hazelaar
Rododendron
Roos
Sering
Taxus
Thuya
Tulpenboom
Vlier

Planten (incl. mossen):

Akkerdistel
Akkerhoornbloem
Avondkoekoeksbloem (wit)
Blaartrekkende boterbloem
Boerenjasmijn
Braam
Brandnetel
Dagkoekoeksbloem
Echte kamille
Echte koekoeksbloem (Floddermadam)
Ereprijs (versch. soorten)
Fluitekruid
Gele lis
Gevlekte aronskelk
Grote ratelaar
Grote klis
Haarmos
Harig wilgeroosje
Heermoes
Hemelsleutel
Hondsdraf
Hop
Kalmoes
Kamperfoelie
Kleefkruid
Kleefkruid
Klein springzaad
Koninginnekruid
Kruipende boterbloem (blad in 3)
Lelietje-van-dalen
Look-zonder-look
Melkdistel
Moerasspirea
Nagelkruid (geel)
Ooievaarsbek (zachte)
Paardebloem
Perzische bereklauw
Prachtframboos (oranje vruchten)
Ridderzuring
Riet
Robertskruid
Rode klaver
Scherpe boterbloem (blad in 5)
Smalbladige weegbree
Smeerwortel
Speerdistel
St.Jacobs Kruiskruid
Stinkende gouwe
Valeriaan
Varen
Veldkers
Veldzuring
Vergeet-mij-nietje
Vogelmuur
Waterzuring
Wikke
Witte dovenetel

Keuze-excursie Starrevaartplas

Plaats: Starrevaartplas (Leidschendam)
Wanneer: 27 mei 2000
Tijdsbestek: 07.30 - 09.30 uur
Weer: Zwaar bewolkt, windkracht 5 á 6 temperatuur ± 12 á14 & deg; C
Het waait: Steeds schoner dus meer zon. (N.B.: de volgende dag gaat er een enorme storm over Nederland van windkracht 10 die veel schade aanricht).
Locaties: de uitkijktoren en de vogelhut.
Door: Wouter Gerstel

Aanvankelijk lijkt de Starrevaart vrij leeg maar geleidelijk ontdekken we steeds meer vogels. Dankzij de telescoop van "gastdocent" Harm Heddema zijn veel vogels erg dichtbij te halen wat voor veel cursisten een nieuwe ervaring is.
Op de weg naar de hut nemen we een slobeendenpaar waar waarvan het vrouwtje erg slecht aan toe is. Even lijkt ze zelfs dood maar als we doorlopen zwemt ze toch weer weg. Verder sluiten we in de pijp naar de hut wat ontsnapte schapen op die op het laatste moment langs ons heen schieten.
Een hoogtepunt vormt het waarnemen van 3 bruine kiekendieven die tegen de wind in een tijdje in één telescoopbeeld blijven hangen!
Er worden 34 soorten waargenomen op en rond de plas en binnen enkele honderden meters tijdens het aan- en af-fietsen nog eens 9.

De waargenomen vogels:
1. fuut
2. geoorde fuut
3. aalscholver (juv.)
4. blauwe reiger
5. lepelaar
6. knobbelzwaan (met jongen)
7. grauwe ganzen (+kroost)
8. Indische gans
9. bergeend
10. wilde eend
11. krakeend
12. slobeend
13. tafeleend
14. kuifeend
15. bruine kiekendief
16. fazant
17. waterhoen
18. meerkoet
19. scholekster
20. kieviet
21. kokmeeuw
22. stormmeeuw
23. zilvermeeuw
24. grote mantelmeeuw
25. visdief
26. gierzwaluw
27. boerenzwaluw
28. huiszwaluw
29. winterkoning
30. kleine karekiet
31. spreeuw
32. ekster
33. kauw
34. kraai
Bij het af- en aanrijden zijn nog waargenomen in de directe omgeving van de plas:
1. houtduif
2. merel
3. tuinfluiter
4. zwartkop
5. fitis
6. tjiftjaf
7. koolmees
8. pimpelmees
9. vink

Plaats:	Strand bij Katwijk
Wanneer:	15 april 2000
Tijdsbestek:	13:30 - 15:00 uur
Weer:	Zwaar bewolkt, eerst zacht later harde regenbuien ± 7 ° C
Door:	André Biemans

Plaats:	Binnenstad van Leiden
Wanneer:	21 mei 2000
Tijdsbestek:	10:00 - 12:30 uur
Weer:	Zwaar bewolkt, regen, weinig wind temperatuur ± 18 ° C
Door:	Henk Merts

Plaats:	Amsterdamse Waterleidingduinen (AWD) (vogelenzang)
Wanneer:	27 mei 2000
Tijdsbestek:	09.30 - 13.00 uur
Start:	Bezoekerscentrum De Oranjekom (ingang Oase, toegangsprijs fl. 2,-).
Route:	3,6 km (gele route).
Gidsen:	André Biemans en Tine Noordzij.
Weer:	Zwaar bewolkt, enkele lichte buitjes, harde wind temperatuur ± 17 ° C
Door:	André Biemans

Plaats:	Koninklijk Landgoed de Horsten (Wassenaar)
Wanneer:	27 mei 2000
Tijdsbestek:	09.30 - 13:30 uur
Gidsen	Antoinette Verburg en Sjaan van Agtmaal
Weer:	Zwaar bewolkt, droog, harde wind temperatuur ± 17 ° C
Door:	Sjaan van Agtmaal

Plaats:	Starrevaartplas (Leidschendam)
Wanneer:	27 mei 2000
Tijdsbestek:	07.30 - 09.30 uur
Weer:	Zwaar bewolkt, windkracht 5 á 6 temperatuur ± 12 á14 & deg; C
Het waait:	Steeds schoner dus meer zon. (N.B.: de volgende dag gaat er een enorme storm over Nederland van windkracht 10 die veel schade aanricht).
Locaties:	de uitkijktoren en de vogelhut.
Door:	Wouter Gerstel