Excursie 01-07-2001 naar Naardermeer en van Gimborn Arboretum in Doorn

Excursie 01-07-2001 naar het Naardermeer en het von Gimborn Arboretum in Doorn

Dit verslag heeft onder meer tot doel om anderen een idee aan de hand te doen voor een dagje genieten in de natuur.
Hieronder diverse soortenlijsten en excursieverslagen. De soortenlijst is samengesteld van de waarnemingen per aangegeven gebied. (Met dank aan Gerhard van der klugt voor enkele aanvullingen op de lijst.) Waarnemingen die onderweg zijn gedaan zijn niet genoteerd.
Leuk is dat we deze keer ook digitale foto's hebben van deze dag.
De foto van de ringslang is gemaakt door Rob Timmerman.
Alle overige afbeeldingen zijn door Wim Turnhout gefotografeerd.

hm juli 2001

Inleiding
Algemene excursie-informatie
Vogels
Overige Fauna en Flora
Verslag 1e excursie Naardermeer
Verslag 2e excursie von Gimborn Arboretum in Doorn
Diverse excursieoverzichten

Evenement:	Dagje uit IVN-Leiden 2001
Datum:	01 juli 2001
Excursie 1	Naardermeer
Tijd excursie 1	van 10.30 uur tot 13.00
Excursie 2	von Gimborn Arboretum in Doorn
Tijd excursie 2	van 15.30 uur tot 17.30
Windkracht:	2
Temperatuur:	23 °C
Verdere weersgesteldheid:	onbewolkt en zonnig

Vogels Naardermeer (tenzij anders vermeld)	48
Fuut	1
Fuut
Aalscholvers	1
Aalscholver
Reigers	2
Blauwe Reiger
Purperreiger
Zwanen, ganzen en eenden	3
Knobbelzwaan
Grauwe gans
Wilde eend
Roofvogels	3
Boomvalk
Bruine kioekendief
Buizerd
Rallen	1
Meerkoet
Steltlopers	8
Groenpootruiter
Grutto
Kemphaan
Kievit
Scholekster
Tureluur
Watersnip
Witgat
Meeuwen en Sterns	3
Kokmeeuw
Visdief
Zwarte Stern
Duiven	2
Houtduif (Naarden Vesting)
Turkse tortel (Naarden Vesting)
Koekoeken	1
Koekoek
Gierzwaluwen	1
Gierzwaluw
Zangvogels	22
Zwaluwen (3)
Boerenzwaluw
Huiszwaluw (In Naarden Vesting)
Oeverzwaluw
Kwikstaarten (1)
Witte Kwikstaart
Winterkoningen (1)
Winterkoning
Lijsters (3)
Merel (Naarden Vesting)
Roodborst
Zanglijsters
Zangers (8)
Fitis
Grote karekiet
Kleine karekiet
Rietzanger
Snor
Tjiftjaf
Tuinfluiter
Zwartkop
Mezen (1)
Kuifmees (Arboretum)
Boomkruipers (1)
Boomkruiper (Arboretum)
Boomklevers (1)
Boomklever (Arboretum)
Vinken en Gorzen (3)
Putter
Vink
Rietgors

Planten In het Naardermeer

Adelaarsvaren
Appelbes
Blaasjeskruid
Bitterzoet
Dotterbloem
Egelskop
Fonteinkruid
Galigaan
Gele lis
Gele plomp
Glidkruid
Grote boterbloem
Haagwinde
Harig wilgeroosje
Kale jonker
Kalmoes
Kattestaart
Kleine lisdodde
Krabbescheer
Melkeppe
Moerasandoorn
Moeraskartelblad
Moerasrolklaver
Moerasvaren
Moeraswalstro
Ondergedoken fonteinkruid
Perzische berenklauw
Pijlkruid
Pitrus
Rietorchis
Tormentil
Veenpluis
Veenwortel
Veldlathyrus
Vijfvingerkruid
Wateraardbei
Watereppe
Waterlelelie
Watermunt
Waternavel
Waterscheerling
Waterzuring
Zwanenbloem

Insecten/geleedpotigen

Aardhomel
Blauwe glazenmaker
Bij (Arboretum)
Daas
Glazenmaker
Grote roodoogjuffer
Houtpantserjuffer
Koolwitje
Lantaarntje
Schaatsenrijder
Schrijvertje
Steenvlieg
Teek (spinachtige)
Vuurjuffer
Watersnuffel
Zweefvlieg

Sporen

Gaatjes in blad van de waterlelie,
zijn gemaakt door de waterleliekever
Nest van Stippelmot
Zwanenmossel op de kant

Bomen en struiken in Arboretum

Anna Paulona boom
Atlasceder
Blauwspar
Boomheide
Californische cipres
Douglasspar
Erwtenstruik
Es
Esdoorn
Eucaliptus
Gingho = Japanse notenboom
Grove den
Hemelboom
Hamlockspar
Japanse azalea
Japanse cipres
Japanse esdoorn
Jeneverbes
Judasboom
Koreaanse den
Kransspar = Parasolden
Levensboom
Lindeboom
Lijsterbes
Magnolia
Mammoetboom
Meloenboom
Moerbei
Notenboom
Papier-berk
Papier-esdoorn
Plataan
Reuzenlevensboom
Rhododendron
Rode hazelaar
Servische spar
Slangenden = apenverdriet
Spaanse aak
Steenlinde
Suiker esdoorn = Maple leaf
Toverhazelaar
Trompetboom = Catalpa
Treurbeuk
Tulpenboom
Tweekleurige eik
Vaantjesboom = Zakdoekjesboom
Vitrageden
Vleugelnoot
Vlinderboom
Weymouthden
Zuilvormige beuk
Zwarte berk

Reptielen

Ringslang

Verslag 1e excursie Naardermeer

Rond 8 uur vertrok de bus vanuit Station Leiden Lammenschans richting Naardermeer.
De zon deed nu al flink haar best om het geheel een extra feestelijk tintje te geven. Bij het Naardermeer aangekomen nog net tijd voor een snelle bak koffie en toen werd er ingescheept. Onder leiding van een gids van Natuurmonumenten kregen wij een fantastische rondleiding.

Het Naardermeer is het eerste terrein wat door Natuurmonumenten is aangekocht. Dit gebeurde in 1906, later heeft men nog meer aangrenzende weilanden aangekocht en deze in het beheersplan opgenomen.
Het open water is op natuurlijke wijze ontstaan. Het water is ondiep en om te zorgen dat het niet verandert in een moerasbos wordt het riet vrijwel jaarlijks gemaaid en de sloten uitgebaggerd. Het Naardermeer ligt boven het omringde gebied, doordat men omringende polders heeft kunnen opkopen kan het waterpeil tegenwoordig gelukkig hoger gehouden worden dan vroeger. Ook zijn de mogelijkheden om de waterkwaliteit goed te houden flink toegenomen.

Dat de kwaliteit van het water goed is kan je ook zien, want een groot aantal schaatsenrijders en duizenden schrijvertjes (Bezongen in het gedicht van Guido Gezelle) bewogen over de oppervlakte van het water. Verder ontelbare waterjuffers in allerlei kleurvariaties, zoals watersnuffels, lantaarntjes en de op het lantaarntje lijkende grote roodoogjuffer. Vele van hen vlogen in de zo karakteristieke tandemvlucht.
Elders zeldzaam maar hier zeer algemeen de moerasvaren die hier tussen het riet groeit. Hij is goed herkenbaar aan de uiteinden van de bladen die een wat verfrommelde indruk maken. Maar er viel nog veel meer bijzondere vegetatie te bewonderen. Wat dachten we bijvoorbeeld van glidkruid, grote boterbloem, moeraskartelblad, moeraswalstro, niet te vergeten vijfvingerkruid, de fraaie wateraardbei en de giftige waterscheerling. Allemaal planten die je niet dagelijks tegenkomt.
De wateroppervlakte is rijkelijk voorzien van gele plomp en waterlelie en natuurlijk ook drijvend fonteinkruid.

Dit schitterende gebied is natuurlijk een eldorado voor vogels. Vrij snel zagen we al de eerste purperreiger er zouden er nog zeker een vijftal volgen. Even later passeerde we een broedgebied van de zwarte stern. Op de zelfgebouwde vlotjes van krabbescheer zaten enkele jongen te wachten op voedsel. Terwijl hun ouders met sierlijke vleugelslagen het luchtruim doorkliefden.

De gids vertelde dat de zwarte stern het moeilijk had. Eilandjes van krabbescheer vormen de natuurlijke broedplek. Door vermesting ging, zoals haast overal, de groei van de krabbescheer achteruit.
Met kunstmatige matjes, werd in de broedbehoefte voorzien. Maar nu willen de zwarte sterns niet meer broeden op de zich herstellende krabbescheer. (zie ook Natura 2001-4.)

Even later een gebied met een lage waterstand ideaal voor steltlopers binnen zeer korte tijd presenteerde de volgende vertegenwoordigers van deze orde zich. Groenpootruiter liet zich eerder horen dan zien, een groepje kemphanen met hun veel kleinere snavel dan de daar ook bivakkerende Watersnip. Uit het riet vloog een witgat op.

Een van de meest onverwachte ontmoetingen was die met een ringslag. Gelukkig zag één van ons dit geschubde dier. Hij lag lekker aan de kant zijn koudbloedige motor op te warmen. Je weet dat ze er kunnen voorkomen. Maar toch is het altijd een reuze verrassing als je een echte Natrix natrix tegenkomt.
De boot legde aan bij een plek vlak bij de aalscholverkolonie Met totaal ongeveer 1.700 nesten. Na een wandeling van enkele minuten bereikten we de midden in de kolonie gelegen vogelobservatie hut. De nesten waren op enkele meters afstand zeer goed te zien. Sommige waren bewoond door enkele donsjongen, luid bedelend om voedsel. In andere nesten zaten volwassen exemplaren te genieten van de zon. Je kon zien dat ze het warm hadden want zij probeerden wat af te koelen door met hun keelzak te wapperen. Wat een mooie vogels zijn het toch, smaragd groene ogen en een zwaar doortekend verenkleed, waarbij elke veer afzonderlijk is te zien. De aalscholvers foerageren niet op het Naardermeer dat is veel te ondiep. Nee zij vangen de vis op bijvoorbeeld het Markermeer of IJsselmeer maar ook wordt gevist op de Noordzee. Vaak gaan ze er in groepen opuit en werken dan samen. Een aantal drijft de vis voor zich uit terwijl hun collega's de vissen dan zo voor het oplepelen hebben, later worden de rollen omgedraaid. Gemiddeld drie keer per dag gaan zij op voedseltrek naar een van de bovengenoemde wateren. Wanneer zij jongen hebben moeten ze ongeveer 1 kilo vis per dag vangen. Als ze alleen voor zichzelf moeten zorgen is 4 ons voldoende.
Vroeger waren ze in dit gebied vrij zeldzaam. Toen werd hun plek voornamelijk door lepelaars ingenomen. Maar nu is het net omgekeerd. De meeste lepelaars hebben de Waddeneilanden als broedgebied ontdekt en de aalscholvers hebben het hier goed naar hun zin. De nesten waar wij op konden kijken zou je kunnen vergelijken met vrijstaande woningen. Enkele honderden meters verder zagen we hele kaal gescheten bomen rijen waar de nesten onder en boven elkaar zaten. Je zou dit kunnen vergelijke met galerij flats. Toch verkiezen de meeste aalscholvers zo'n plek boven een meer vrijstaande boom met doorzon nest. In de omringende bomen zaten enkele eerstejaars schollevaars goed herkenbaar aan de witte borst. Men wil voorkomen dat de rijke aalscholvermest zich via het water door het hele gebied kan verspreiden, daarom heeft men achter de kolonie een dam gebouwd, die moet vorkomen dat de mest het totale gebied gaat verrijken. Want dit zou onmiddelijk invloed hebben op de diversiteit aan vegetatie.
De terugtocht met de boot ging overeen aanzienlijk korter traject. Hier zag je o.a. veel grote boterbloem. Na een kleine halfuurtje varen waren we weer bij het bezoekerscentrum gearriveerd.
Inmiddels begonnen de magen al hoorbaar te knagen. Hier kon snel wat aan gedaan worden. Een korte busrit bracht ons in het buitengewoon fraaie plaatsje Naarden Vesting. Een monumentaal stadje met een volledig omwalde stadsmuur. Een wandeling door het eeuwenoude centrum bracht ons bij boerderij restaurant "De Kapschuur" hier werd geluncht. Gespijsd en gelaafd via een andere route door het tijdloze vestingstadje kwamen we weer bij onze bus aan. We liepen inmiddels een halfuurtje achter op het schema, daardoor bereikten we tegen half vier het tweede excursiedoel van de dag het von Gimborn arboretum in Doorn, behorend bij de botanische tuinen van de universiteit van Utrecht.

Verslag 2e excursie von Gimborn Arboretum

Onze gids een man met ruim 30 jaar werkervaring in deze fraaie bomentuin hield bij vrijwel iedere boom een uitvoerig verhaal. Teveel om het allemaal te kunnen noteren, maar toch mogen een aantal zaken zeker niet aan dit verslag ontbreken.
Het von Gimborn arboretum is gespecialiseerd in coniferen, maar ook loofbomen en struiken vinden er een goed onderkomen. Het blijkt dat je zelf kunt voelen of je met een conifeer te maken hebt. Deze voelt namelijk altijd koud aan.
Hoewel azalea's en rododendrons wel op elkaar lijken is het verschil goed te merken aan het aantal meeldraden. Een azalea heeft er maar vijf. Terwijl een rododendron er tweemaal zoveel bezit.
We zagen een "puberale" mammoetboom slechts 80 jaren oud. Dat is niets in vergelijking tot zijn Canadese soortgenoten die het wel drie millennia kunnen uithouden.
Een lindeboom leverde enorm veel stuifmeel en nectar, zoveel dat de bezoekers van dit insectencafé soms stomdronken onder aan de stam zagen liggen. Om zijn verhaal kracht bij te zetten, werden we inderdaad op de grond onder de reuze linde een kruipende aardhommel tegen. Zigzaggend probeerde dit donzige insect zich te bevrijden van de greep van Bacchus. Het was dus met recht een dronkaardhommel.
Een Californische cipres had zeer overdadige takken die in een soort golvende lijn tot aan de grond raakte. Het leek op die manier net op een groene waterval. Bij jonge aanplant heeft men wel eens last van konijnenvraat. Wanneer je deze dubbeltandigen op een vreedzame wijze wil bestrijden dan kan je in de buurt van het jonge groen wat leeuwenmest neerleggen. In dat geval blijft dat deel van het park gegarandeerd konijnen vrij.
We mochten ruiken aan de bladeren van de reuzenlevensboom. De geur van boenwas of zo u wilt schoensmeer bleef nog lang in je neusholtes hangen. Een eucaliptus boom scheidde een frisse vix-achtige geur af.
Een kleine boomheidestruik had een hoogte van ongeveer een meter bereikt. In bijvoorbeeld de Atlantische eilanden lukt het deze heide om meters hoog te worden. In ons ruigere klimaat zal dat minder makkelijk te realiseren zijn. Een vitrage den heeft tot aan de bodem reikende takken. (Deze grondreikende takken worden in het bomenjargon "afleggers" genoemd.) Deze boom komt voor in gebieden waar veel sneeuw valt. Door zijn buigzame twijgen hoeft deze groene reus niet lang zijn sneeuwlast te torsen, op een gegeven moment zal het er gewoon afglijden.
Als men wil voorkomen dat een blauwspar bedekt wordt met spint. Dan moet je hem regelmatig afspoelen met koud water. Ook waren we hier getuige van het begrip zoogenten. Bij een oudere boom die enige verschijnsel van verval begint te vertonen, wordt een jonge soortgenoot naastgezet. Men laat dan een tak van de jonge boom in de oudere boom groeien. Deze twee gelijksoortige bomen zijn dus op een gegeven moment met een tak die dienst doet als een soort navelstreng met elkaar verbonden. Als alles goed gaat zal de oude boom zo weer wat makkelijk via zijn jongere buurman aan wat felbegeerde mineralen kunnen komen. En daarmee zal de conditie van "het oudje" weer toe nemen. Een vorm van denderologische ouderenzorg.
De vruchten van een trotse plataan werden door onze gids benoemd als ballen gehakt aan een touwtje. Zo had ik het echter nog nooit bekeken, maar het is wel een ezelsbruggetje die je niet zo makkelijk meer kan vergeten.
We maakten kennis met één van de meest vorstbestendige bomen. De steenlinde kan wel 30 graden vorst hebben, dat is wat je noemt dus steenkoud. Een andere bijzondere eik de Quercus bicolor, ja hoor goedgeraden de tweekleurige eik, is vooral in de herfst op zijn mooist.
Ook konden we een gratis metheorologische tip meekrijgen. Ga nooit bij bliksem schuilen onder een eik. De boom zelf kan vrij hoog worden. Verder heeft de eik een penwortel en deze combinatie maakt de boom geliefd bij bliksemschichten.
Een Abies grandis bij Nederlanders ook wel bekend als de reuzenzilverspar was de hoogste boom van het park. Het was inderdaad een indrukwekkende groene conifeer. Op een kardinaalsmuts zagen we een verlaten nest van een stippelmottencollectief. De erwtenstruik is familie van de gouden regen. De Judas boom dankt zijn naam aan het feit dat volgens de geschiedschrijvers Judas daar zijn door verraad verkregen zilverlingen onder gooide. De bladeren van deze boom zijn inderdaad enigszins rond van vorm. Dit is slechts één van de legendes rond de naamgeving van deze boom.
We kregen ook nog een tip voor mensen die verkering zoeken een appel in je broekzak doen, want dan ruik je lekker. Een rode hazelaar kruiste ons pad. Deze boom dankt zijn naam aan vooral de jonge bladeren. deze hebben een mooie rode gloed. Ook de vruchten en hun omhulsel vertonen duidelijk rode trekken.
Vroeger smeerde men de stam van verplaatste bomen in met koeienpoep. Deze runder-odeur moest voorkomen dat de bast kon inbranden tegen de zon. Tegenwoordig zwachtels men de stam liever af met jute. Het kon niet uitblijven tussen al deze naaldomen de roep van een kuifmees.
In de buurt van een idyllisch filosofenhoekje stond een slangenden, deze boom wordt ook wel apenverdriet genoemd. Deze naam dankt de boom aan de stevige puntige schubben die tegen de stam en de bladeren aangroeien op een weinig uitnodigende manier. Toch schijnt het zo te zijn dat er in sommige Caribische landen mensen zijn, die na het nuttigen van de nodige geestverruimende middelen deze boom in adamskostuum beklimmen en het ook nog presteren om naderhand heelhuids weer de bodem te bereiken. Niemand der aanwezigen voelde ook maar enige aandrang om deze bewering uit te testen.
Inmiddels hadden wij ons trouwe vervoermiddel weer benaderd. En werd het aan de chauffeur overgelaten om de meute weer veilig in de sleutelstad af te zetten. We kijken weer in spanning uit naar volgend jaar.
Henk Merts juli 2001