Excursieverslagen NatuurGidsenCurus (ngc) 2002-2003 Van januari 2002 t/m juni 2003 wordt in Leiden een Natuurgidsencursus georganiseerd door IVN Leiden. Tweemaal per maand wordt een excursie georganiseerd Alle cursisten krijgen de gelegenheid een verslag te schrijven over één van de excursies. Hieronder staan deze verslagen, veel leesplezier toegewenst hm januari 2002

Datum (Kies gewenste datum na de gekleurde bal)	Locatie	Naam
23e excursie 24-05-03	Het bewaarde land	Hennes Claassen
22e excursie 12-04-03	Fietsexcursie door Zoeterwoude	Wout Anker
21e excursie 29-03-03	Huys te Warmont	Robert-Jan Kooman
20e excursie 22-02-03	Ecologische boerderij "De Eenzaamheid	Roeland Aerden
20e excursie 22-02-03	Natuurtekenen met Haiku:	Mariette Elshoud
19e excursie 08-02-03	Van Lammenschans naar Burcht	Marijke Schellekens
18e excursie 11-01-03	Museum Naturalis en Bos van Bosman	Martine Jager
17e excursie 30-11-02	Strandwallen	Suzanne ter Huurne
Spinnenlezing 28-11-02	Wellantcollege (door: Peter Koomen)	Jaap Kuijt
16e excursie 16-11-02	Boterhuispolder	Lenie van Gorkum
15e excursie 05-10-02	Houtkamp	Bep van Houten
14e excursie 21-09-02	Meijendel	Els Baars
13e excursie 07-09-02	Noordwijk	Cor Verdiessen
12e excursie 29-06-02	Polderpark Cronesteijn	Lisette de Vries
11e excursie 15-06-02	Polderpark Cronesteijn	Anneke Drijver
Soortenlijst waarnemingen weekend	Oostvoorne	Gerard van der Klugt
Praktijkweekend (31-05 t/m 02-06)	Oostvoorne II	Ab Schothorst
Praktijkweekend (31-05 t/m 02-06)	Oostvoorne I	Dick de Vos
Antwoorden excursies	Starrevaartplas	Cursisten
10e excursie 18-05-02 groep B	Starrevaartplas	Alies Herweijer
10e excursie 11-05-02 groep A	Starrevaartplas	Anneke Dekker
9e excursie 04-05-02 groep B	Horsten Wassenaar	Mike Melis
9e excursie 27-04-02 groep A	Horsten Wassenaar	Xans Rodenburg
8e excursie 13-04-02	Strand Katwijk	Ellen van der Niet
7e excursie 06-04-02	Oud Poelgeest	Joëlle Oosterhuis
6e excursie 23-03-02	Heempark Leiden	Rik Koster
5e excursie 09-03-02	De Houtkamp Leiderdorp	Diana Zwaan
4e excursie 23-02-02	Polderpark Cronensteyn	Marion Blok
3e excursie 09-02-02	Leidse hout (Sterexcursie)	Rob Timmerman
Samenvatting 09-02-02	Evaluaties sterexcursie "gidswijzen"	Cursisten
2e excursie 26-01-02	Fietstocht van Merenwijk naar Groenesteeg	Maya de Veer
1e excursie 12-01-02	Starrevaartplas	Jan Hendrik Labots

Datum	Zaterdag 24 mei 2003
Locatie	Meijendel
Thema	Het bewaarde land
Weer	Zon en fris
Door	Hennes Claasen
Het Bewaarde Land Op de afgesproken parkeerplaats bij Meijendel verzamelden zich uiteindelijk op deze vochtige zaterdagochtend minder mensen dan waar Marian op had gerekend. Enkelen probeerden zich nog bij ons aan te sluiten, maar werden subiet door Cor naar een andere groep door verwezen. Na een mooie inleiding van vrouw Fleur nam ze ons mee naar het Grote Bos, waar ze ons in drie groepen het bos in stuurde op zoek naar een van de wachters. Er zijn in het Bewaarde Land normaal 4 wachters, die van aarde, lucht, water en vuur. Zij leiden de groepen en zijn vrijwilligers van de Vereniging Natuurbeleving. Zij proberen in het Bewaarde Land te leven in harmonie met de natuur. Door het beperkte aantal cursisten hadden we dus maar 3 groepen en moest de wachter van het vuur een beroep doen op de daarvoor speciaal in het leven geroepen wachtgeldregeling. Geen vuurgroep dus, niets om ons aan te warmen of te drogen. Wij kwamen terecht in het hol van wachter Dolfijn, de eigenlijke wachter van het water, die deze dag de voeten graag droog hield en de taak van wachter van de aarde op zich had genomen. Na een prachtig verhaal aan hoe hij aan die naam was gekomen bleek dat we te maken hadden met Hugo Bakker, de coördinator van Het Bewaarde Land. Ook wij moesten een naam aannemen en het was een bijzondere ervaring om als veenmol een dagje op te trekken met een vos, een egel en een echte mol. Het werd een dag met nog meer bijzondere ervaringen; wijs maar eens een boom aan waar je kort van te voren door je collega geblinddoekt naar toe werd gebracht en dan op de tast moest zien te herkennen. Op een kleurrijk weitje, bij de "K" en de "T"-boom, was het bij het regenboogspel verrassend goed te doen om de juiste kleur in de natuur terug te vinden. Na een gezamenlijke picknick en een herindeling van de groep, liepen we onder leiding van Buizerd (de enige echte) nog een stuk door de Zeedennen. Een stuk on-Nederlands bos met veel hoogteverschillen, clematis, bosrank en gave bomen. De mooiste ervaring was het zintuigenspel: geblinddoekt langs een touw van 100 meter lengte, wat uitgespannen was in een gaaf stukje duinbos. Fantastisch om weer te ervaren hoe belangrijk onze ogen toch zijn, en om te functioneren zonder! Bij terugkomst op het hoofdkwartier van het Bewaarde Land kregen we nog een heerlijke beker soep, waarvoor we eerder die dag al diverse kruiden hadden verzameld. Als je dan al zevenblad, brandnetelblaadjes, winterpostelein en waterpeper hebt gegeten, doet het er niet meer toe wat er allemaal de soep in is gegaan. Mooi om kennis te maken met deze vorm van natuurbeleving. Het moet fantastisch zijn om dit met je klas van de basisschool mee te maken. Mooi dat er mensen zijn die dit mogelijk maken. Triest dat we dit met een speciaal programma moeten aanbieden en dat niet elke woonwijk of elke basisschool een eigen speelbos (meer) heeft. Ben je enthousiast om mee te doen of wil je wachter worden, bel dan eens met: Hugo Bakker, tel: 071-5123891





Datum	Zaterdag 12 april 2003
Locatie	Zoeterwoude en omgeving
Tijd	09.30 uur - 13.00
Weer	Zon en fris
Door	Wout Anker
Fietsexcursie door Zoeterwoude Het begint met een hartelijke ontvangst door een paar blatende schapen en lammeren, scharrelende kippen parelhoenders en Pekingeenden. Het weer is uit de kunst; zon en fris. We gaan op pad met Gerard (we zijn: Maya, Diana, Bep, Rik, Hennes,Wout en later Wouter). In park Cronenstein fietsen we tussen de bloeiende sleedoornstruiken en worden we begeleid door grutto, winterkoning en andere zangers. Bij het bruggetje naar de volkstuinen vertelt Gerard iets over de geschiedenis van Cronesteyn en de verkaveling die er in vroeger tijd anders aan toe gegaan is dan in de rest van de polders van Zoeterwoude. Na de volkstuinen staan we een moment stil bij het klooster van de vroegere kruisheren. Hier blijkt Diana ook een zorgtaak te hebben gehad.Ook de toekomstplannen voor de bebouwing van de Oostvlietpolder komen aan de orde.Het betreft de aanleg van bedrijventerreinen, de aanleg van de N11 West (of niet), en de plannen voor een ecologische doorgang (corridor = gang; smalle strook grond die communicatie moet verschaffen.) in het kader van de ecologische hoofdstructuur. We fietsen over de Hartslagader van onze westerse samenleving naar Zoeterwoude dorp en vernemen allereerst iets over het ontstaan van deze plaats op kreekruggen die het natuurlijke afwateringssysteem van Zoetermeer naar de Rijn vormden. Enkele stenografische opmerkingen hierbij: "Richting de Rijn vormde zich bosveen (Zoeterwoude) en bij het huidige Zoetermeer ontstond mosveen in een moerassig waterig gebied." "Het woord Zoet komt waarschijnlijk door het feit dat de uitstroom bij de Rijn de laatste toevoer naar deze rivier was die zoet water leverde voordat de Rijn in het brakke wadachtige gebied achter de duinen stroomde. Een aanwijzing hiervoor is de naamgeving aan een bewoond gebied in vroeger tijden bij de uitmonding van de Weipoortse vliet Soetan geheten. Vervolgens krijgen we, bij een wat afwijkend model ,uitleg over de oudhollandse boerderijen zoals die ruimtelijk zijn ingedeeld en t.a.v de infrastructuur zijn neergezet. Als we over het fietspad naar de molen fietsen - een doorsteek via het wandelpad door het weiland is niet mogelijk i.v.m. het broedseizoen - krijgen we te maken met het zo gevreesde falsplat uit de wielersport i.v.m. de Zoeterwoudse bergen die gevormd worden door de reeds genoemde kreekruggen. Bij de molen komen de beroemde godsdiensttwisten van vroeger en nu om de hoek kijken. Deze molen is protestants want de kleur van de verf is groenblauw. Een en ander heeft toch doorgewerkt bij het denkproces in de groep, want aan het eind van de fietstocht is er door een paar deelnemers van gedachte gewisseld over de problemen bij de S.O. kerken in Katwijk. En zoiets kan nog in een andere vorm en op wereldschaal doorge- trokken worden. Naar de molen toe hebben we bij de picknickplaats nog enige informatie uitgewisseld over de ontwatering van de kavels en hoe de (zeg maar) dwarswetering daarin een rol speelt.Op andere plaatsen in het Zuidhollandse en Utrechtse landschap vinden we daarvoor z.g. Houtkaden met aan weerszijden afwateringssloten terug.Ook oudhollandse maten passeren de revue zoals de Rijnlandse roede. Langs de Weipoortseweg is veel te beleven. Achter de eerste oudhollandse boerderij vinden we een stukje bos als natuurontwikkelingsgebied dat mede dient als compensatie voor het natuurverlies door de aanleg van de N11 oost. Op dit stukje natuurterrein staat een paaltje in de buurt van de weg en de spoorweg langs het fietspad waar men mag paalkamperen. (dit voor de liefhebbers.) We komen meerdere typen boerderijen tegen en ook nog aanbouwsels die vroeger dienst deden als paardekarnmolen. De boerderij die kaasjes mag verkopen in hartvorm is duidelijk herkenbaar. Voor die kaasvorm is dan ook een ingewikkeld bureaucratisch goedkeuringsapparaat tijden in de weer geweest. Als we linksaf gaan bij de Noord-Aa (of heet het hier anders) cirkelt boven ons hoofd een boeren zwaluw. Voor de meeste van ons de eerste die dit jaar wordt waargenomen. We volgen nu het 12 eeuwen oude Gelderwoudse kerkenpad en komen van de veenweide polder (-1,8m NAP) in de Gelderwoudse droogmakerij (-4,7 NAP) een droogmakerij uit 1765 waaruit daarvoor de turf is gehaald. Aan het eind van het pad zien we een getrapte afwatering naar de polder toe die ervoor dient dat de schuine opgang van het dijklichaam niet zodanig zal inklinken dat de bebouwing die daartegenaan is gezet gaat verzakken. Op weg naar de Noord-Aa zien we de contouren van Zoetermeer op ons afkomen- de sky-line -maar, voor de dreiging te groot wordt of het welkom te intens, buigen we af naar rechts.Gerard wijst ons op een molendriegang die vroeger met wieken voor het waterhuishouden heeft gezorgd. De kap met de wieken is er nu af. Bij de boerderij Het Geertje maken we een uitstapje over een Romeinse paalweg nadat we Canadese ganzen en een vijftal overvliegende lepelaars hebben waargenomen. Na Het Geertje komen we uit deze droogmakerij over een brug weer in veenweide gebied. We staan langs de Zuidbuurtse watering en zien aan de overkant een ander stukje natuur ontwikkelings gebied. De visser bij de brug vangt in korte tijd twee brasems Op de terugweg spot Hennes nog een groep van zo'n 100 wulpen in de wei en fietsen we door een derde natuur onwikkelings gebied tussen de spoorlijn Leiden-Utrecht en de N11; een gebied dat zich nog wel moet ontwikkelen.





Datum	Zaterdag 29 maart 2003
Locatie	Huys te Warmont
Tijd	09.30 uur - 13.00
Weer	Droog maar geheel bewolkt; tegen het eind brak de zon enigszins door.
Temperatuur	11-13 ° C
Windkracht	2 - 3
Door	Robert-Jan Kooman
Excursie naar Huys te Warmont Deze excursie was bedoeld als oefenexcursie met het belangrijkste thema: fouten van een natuurgids. Bovendien werd er enige aandacht besteed aan het oefenen in het stellen van vragen aan publiek. De excursie vond plaats in het bos van het landgoed "Huys te Warmont" in Warmond. Het landgoed bestaat uit een "kasteel", veeleer een groot landhuis, met het daaromheen gelegen bos. Op de plaats van het huidige gebouw dat in zijn huidige vorm uit 1780 dateert, staat waarschijnlijk al sinds 1200 een kasteel. Zoals in die tijd niet ongebruikelijk was werd het kasteel meermalen verwoest en weer opgebouwd, ongetwijfeld telkens in een andere vorm. De laatste verwoesting dateert uit 1573, tijdens van het beleg van Leiden door het Spaanse leger. De definitieve vorm die het kasteel aan het eind van de 18e eeuw kreeg, is dus niet het gevolg van een voorafgaande verwoesting, maar was het resultaat van een ingrijpende restauratie. Het kasteel is tegenwoordig eigendom van een stichting, de stichting "Huys te Warmont', en wordt bewoond door particulieren, meerdere families. Het omliggende bos is sinds 1961 eigendom van het Zuid-Hollands Landschap. Rond half tien hadden wij ons verzameld bij de hoofdingang van het bos aan de Herenweg. Als je daar het landgoed binnengaat kom je eerst door een groot hek, waarachter een pleintje is uitgespaard met een parkeerplaats voor auto's en een tweetal eenvoudige houten hekjes, elk bestaande uit niet meer dan een horizontale boomstam, die door middel van twee korte verticale houten paaltjes op zijn plaats gehouden wordt. Tegen een van deze boomstammetjes kun je je fiets zetten, tenminste als er ruimte genoeg is. Dat was nu niet geheel meer het geval daar de meesten van ons de auto hadden thuis gelaten en met de fiets waren gekomen. Voor degenen die zoals ik uit Oegstgeest kwamen was dit niet zo'n prestatie, een kwartier fietsen, maar degenen die uit een van de verder liggende gemeenten kwamen, zoals Leiderdorp, Katwijk of zelfs Noordwijk, hebben en flinke fietstocht moeten maken. Niet alle cursisten waren er; vanwege beslommeringen elders, meestal verband houdende met de praktijkperiode van de cursus, was een aantal verhinderd, waardoor wij met 17 cursisten waren en 7 docenten. Al bij het begin van de excursie werden we in drie groepen gesplitst. Het groepje waar ik in zat bestond uit Marian (als begeleider) en verder Ab, Alies, Cor, Dick, Ellen en natuurlijk mijzelf. In ieder van deze groepjes die in het vervolg van de excursie niets meer met elkaar te maken hadden, moesten een aantal opdrachten worden uitgevoerd. Wij waren al op de hoogte van het feit dat deze opdrachten iets te maken zouden hebben met het maken van fouten tijdens een excursie. Dat leek ons geen moeilijke opdracht te worden. Toen de andere groepen reeds in verschillende richtingen waren vertrokken namen wij het beukenlaantje dat langs de Herenweg loopt en dat aan beide kanten omzoomd wordt door hoge oude beuken. Behalve levende beuken waren er ook liggende stammen van dode bomen te zien. Deze worden niet weggehaald om zo kansen te bieden aan paddestoelen en allerlei insekten die in het dode hout leven. Omhoog kijkend zagen we een zestal reigersnesten hoog in de bomen. Een twintigtal paartjes broedt in het bos, maar Ab, die het bos als adoptieterrein heeft, wist te vertellen dat er ooit wel 80 broedparen waren. Op een van de dode boomstammen zagen we een paar groen gekleurde consoles van de witte bultzwam, die, zo werd ons verteld, zelf parasiteert op een andere houtzwam, de grijze gaatjeszwam. De groene kleur op de witte bultzwam is trouwens afkomstig van mos dat op de hoed groeit. Vervolgens sloegen we een zijpaadje in en gingen op weg naar de "droomweide", een open plek in het bos met een plas, omgeven door hoge bomen, waaronder veel exotische naaldbomen. Hier werden wij nogmaals in twee groepjes opgedeeld, en iedere groep kreeg een velletje waarop een viertal presentatiefouten stond beschreven. Hieruit mochten wij er elk eentje uitkiezen en we kregen twintig minuten om per subgroepje een aantal mini-excursietjes voor te bereiden waarin de fout zat verwerkt. De subgroepjes moesten er proberen achter te komen wat de fouten waren die in elkaars excursies zaten verweven. Soms was het makkelijk, soms wist je juist niet waarop je moest letten. Een van de fouten was dat de gids in kwestie praatte over dingen die juist niet te zien waren maar alleen elders of op een ander moment. Of dat de gids een soort overhoring maakte van de bij de deelnemers aanwezige kennis. Moeilijker was het de fout te ontdekken van een gids die steeds maar naar een enkele persoon keek. De anderen hadden dat echter niet zo door omdat we helemaal niet op de gids letten maar louter keken naar de dingen waarover er verteld werd. Eigenlijk niet zo slim van ons, achteraf bezien. We hebben echter niet alleen gewerkt aan onze expertise als onberispelijke natuurgids maar ook om ons heen gekeken. Zo vonden we op een paar plekken in het gras een groepje wolfsspinnen, dat zijn spinnen die niet blijven wachten in een web totdat er wat langskomt en blijft plakken maar zelf op jacht gaan. De mannetjes zijn van de vrouwtjes te onderscheiden doordat er aan het uiteinde van de kop twee knotsjes zitten, de zogenaamde palpen, zo leerden wij van Dick. Marian vertelde ons aan de hand van een beukentak over lengte- en breedtegroei en dat de ribbels op verscheidene plaatsen op de tak oude knoplittekens zijn. En hoe je van de eik kunt zeggen hoe oud hij is. Hiervoor bestaat namelijk een formule: L=2,5O, waarbij O de omtrek in centimeters van de stam is en L de leeftijd in jaren. Natuurlijk is het geen exacte formule, meer een soort schatting, maar het is toch wel een aardig resultaat en biedt de gelegenheid om de deelnemers aan een excursie met ingewikkelde berekeningen te overdonderen.. Na afloop van de excursies-met-fouten hebben we een bankje opgezocht om na te bespreken. Marian had voor ieder koffie meegenomen. Ellen had ook koffie maar doordat ze erbij vertelde dat de koffie lauw was hebben we daar niets van genomen. Terwijl we stonden uit te rusten van het nabespreken zagen we van dichtbij een grote bonte specht die eerst op een boomtak zat en later door het gras scharrelde. Hij gunde ons echter niet veel tijd en na een minuut of zo vloog hij weer weg. Het tweede deel van de opdrachtencyclus bestond erin dat we vragen moesten bedenken die je als gids aan het publiek zou kunnen stellen en waarvan je het antwoord kon zien door goed naar de plant, het dier of het verschijnsel in kwestie te kijken. Dick en ik besloten iets te laten zien van de voortplantingsorganen van een narcis, maar twijfelden nog even toen we een groepje hazenkeutels in het gras zagen liggen. Ook hier, aan gene zijde van de plas, was weer een groepje wolfsspinnen in de weer. Dick vond hier ook het lijkje van een weidehommel, waardoor enige consternatie ontstond omdat er eerst een potje gevonden moest worden om het diertje in te stoppen. Uiteindelijk bood het doosje van een fotorolletje uitkomst en konden we weer verdergaan. Alies had als onderwerp de verschillen in blad tussen de vlier en de hulst, de eerste een bladverliezende struik, de tweede een struik die zijn blad gedurende de winter behoudt. Het blad van de hulst ziet er inderdaad heel anders uit en voelt heel anders aan, doordat het blad een waslaagje heeft dat dient als bescherming tegen uitdrogen in de winter, wanneer het moeilijker is om water op te nemen. De meeste bladeren blijven twee jaar aan de struik zitten. Er zijn twee soorten bladeren: de meeste scherp getand, maar ook komen gaafrandige bladeren voor. Ook zagen we de net uitgelopen bloempjes bij de hulst. Net zoals de taxus en de wilg is de hulst tweehuizig, dat wil zeggen dat er struiken zijn met louter vrouwelijke bloemen en struiken met louter mannelijke bloemen. Aan de bloemen kun je in het begin nog niet zien of het mannelijke of vrouwelijke bloemen zijn, sterker nog, in beginsel zijn de bloemen wel tweeslachtig, maar bij sommige struiken komen de meeldraden en bij andere de stampers niet goed tot ontwikkeling. Zodra de struik besjes vertoont, is het natuurlijk duidelijk wat het geslacht is. Er bleek verder dat het blad van de vlier veel kouder aanvoelde dan dat van de hulst. Hier hebben we vervolgens even over gediscussieerd, wat hiervan de oorzaak zou kunnen zijn. Van verschillende kanten werden er een aantal plausibele verklaringen aangedragen, en hoewel alle interessant en ook niet onaannemelijk waren zal ik ze hier toch niet noemen. Met dit alles was het half een geworden en de meesten wilden naar huis. Een klein groepje van een zevental diehards had er nog geen genoeg van en besloot om nog een rondje te maken om naar het kasteeltje te gaan kijken en naar een vrouwelijk exemplaar van de taxus, dat Ab wist te staan. Daarbij zagen we nog wat interessante stinzenplanten, waarvan je er hier in het bos trouwens opvallend genoeg niet zo heel veel hebt, vergeleken met sommige andere landgoedbossen in deze omgeving. Zo waren er narcissen, er is zelfs een apart weitje met heel veel soorten narcissen in de noordoosthoek van het bos, en vlak bij het kasteel zagen we nog wat sneeuwklokjes, niet eens allemaal uitgebloeid, de boerenkrokus, de vingerhelmbloem (maar niet de holwortel), de bosanemoon (geen stinzenplant in engere zin), en het speenkruid (helemaal geen stinzenplant). Ook de witte klaverzuring scheen ergens al door iemand bloeiend te zijn waargenomen, maar dat heb ik zelf niet gezien. De vrouwtjestaxus kregen we uiteindelijk niet te zien omdat op een zeker moment bleek dat we er reeds aan voorbijgelopen waren. Mannetjestaxussen hadden we trouwens wel al eerder in groten getale gezien met hun kleine gele katjes. Langs het grand canal zagen we veel lindebomen, sommigen oud en sommigen juist weer jong en pas aangeplant. Volgens Ab, die het terrein goed kent, was er ook nog niet ver daar vandaan, bij het water, een bloeiende haagbeuk, maar inmiddels ontbrak het ons aan de energie om daar nog naar te gaan kijken. En zo zijn we teruggelopen, langs de grootbladige magnolia (magnolia grandiflora), met zijn heel lange spitse knoppen, waarvan we de reusachtige afgevallen bladeren van vorig jaar nog op de grond zagen liggen, en de azalea mollis vlak daarnaast, ook nog geheel kaal. Een interessant historisch detail konden we tenslotte nog waarnemen aan een recent omgevallen boom – doordat hij was omgevallen heb ik niet opgelet welke soort het was - waar aan de onderkant tussen de wortels allerlei stukken rode steen bleken te zitten. Het geval is dat in vroeger tijden in wat nu het bos is een boerderij heeft gestaan en dit waren nog de resten daarvan. Om een uur waren we met ons zevenen terug bij de uitgang en zijn hier uiteengegaan, waarmee deze excursie ten einde was. Vogels, door mij gezien of gehoord: Groene specht, grote bonte specht, blauwe reiger, roodborst, winterkoning, kauw, gaai, tjiftjaf, koolmees, wilde eend, meerkoet. (Ab heeft ook nog een grauwe gans gezien.)





Datum	Zaterdag 22 februari 2003
Locatie	Ecologische boerderij "De Eenzaamheid" van Jan en Roos van Schie op het eiland "Zwanburgerpolder"
Tijd	09.30 uur - 13.30
Weer	Zonnig, helder blauwe lucht, temperatuur oplopend van - 2 ° C naar + 4 ° C, bijna windstil
Door	Roeland Aerden
EXCURSIE NAAR ECOLOGISCHE BOERDERIJ "DE EENZAAMHEID" Om 9.30 verzamelen we onder de brug bij het LOI. Uka leidt hier de dag in met het verheugende bericht dat de Rijnlandse Molenstichting de Poelmolen in de Klaas Hennepoelpolder na jarenlange verwaarlozing toch gaat opknappen. Marijke heeft het vanmorgen zelfs al in de krant gelezen ("We zijn terug op het erf en we gaan de strijd aan"; Leidsch Dagblad 22/2/03). Uka vertelt dat we vandaag een boer bezoeken die niet kiest voor de massale bulk maar voor kleinschaligheid en milieuvriendelijkheid. Deze boer heeft daarbij nog inkomsten uit de geldstroom "recreatie". Uka wenst ons een ochtend toe met veel beleving. Alleen op de Zijldijk valt al veel te beleven. Links (op de Zijl) zien we heel wat vogelsoorten waaronder: kuifeend, krakeend, wilde eend, toppereend, fuut, dodaars en aalscholver. Rechts (in de Boterhuispolder) de scholekster, kramsvogel, wulp, grutto, en wel 3000 ganzen waaronder de brandgans, Canadese gans, Nijlgans, grauwe gans, kolgans, Indische gans en de soepgans. We horen het ijs "zingen" als een platbodem vanuit de Boterhuispolder(-boerderij) over de dijk in de Zijl wordt getakeld. Op de plek van de pont is het ijs gebroken; de pont heeft vandaag al gevaren. Jan van Schie komt ons ophalen met "zijn" pont. Hierop kunnen we even genieten van de windstilheid en het zonnetje dat ons gezicht verwarmde. Op de boerderij worden we gastvrij ontvangen met koffie/thee en koek in de keuken met vloerverwarming (daar wil je de schoenen wel voor uit doen). Jan en Roos geven samen hun inleiding: De Zwanburgerpolder is vanaf ca 1000 n.Chr. door Warmond in gebruik. Door de eeuwen heen is de venige grond echter gaan zakken. Rond 1650 heeft men er een grote polder van gemaakt. Al in 1610 was er een bebouwing op de plek waar nu de boerderij "De Eenzaamheid" staat. In 1743 werd de boerderij als volgt omschreven: "Een weldoortimmerd bouwhuys met een apart somerhuis, karrenmolen en varkenshok. In het bouwhuys was een extra ordinaire goede kelder en een pomp met water sonder weerga". De huidige woonhuis is van 1890. Sinds 1849 wordt de boerderij bewoond door de van Schie's. Jan, Roos en hun drie kinderen (waarvan Merel ons vandaag zal vergezellen) zijn de 5e en 6e generatie die op "De Eenzaamheid" wonen en werken. De Zwanburgerpolder was oorspronkelijk 240 ha, maar is in de 60er jaren voor een groot deel afgegraven om grond te verkrijgen voor de aanleg van de Leidse "Merenwijk". Zo ontstond 't Joppe; een meer met een diepte tot – 40 meter. Jan heeft het afgraven als kind mogen meemaken. Nu is de Zwanburgerpolder nog maar 100 ha, waarvan 90 ha weiland en 10 ha dijken en bebouwing. Tot 1980 had dit veebedrijf Blaarkoppen. Daarna Roodbont met een witte kop. Die witte kop hebben ze van hun vader; een stier van het gespierde ras "Montbéliard" (een bergras uit de Jura). Dit witkoppige Roodbont kan goed tegen een stootje (niet zo ziektegevoelig) en hun melk heeft een goede eiwit/vet verhouding voor het maken van kaas. Het bedrijf heeft nu 50 koeien (en één stier), goed voor zo'n 300.000 kg melk per jaar. In 1988 is er een veerpont aangeschaft. Vanaf dat jaar hoefde de melk niet meer in bussen gesjouwd te worden. Er werd een rijdende melktank aangeschaft en silo's voor krachtvoer. Vanaf 1990 is het bedrijf in het Veenweidekaasproject gestapt. Dit was echter te arbeidsintensief en (daardoor) voor hen niet echt geslaagd. Met zo'n bedrijf moeten je voortdurend keuzes maken. (Nu opa en oma uit het kleine romantische woonhuisje zijn, zouden ze dit natuurlijk prima kunnen verhuren als vakantiehuisje, maar ze hebben gewoon niet de tijd om dit te runnen). Vanwege de geïsoleerdheid van dit poldereiland-bedrijf was het moeilijk in de race van de gangbare landbouw het hoofd boven water te houden. Aangezien er toch al weinig kunstmest en nauwelijks bestrijdingsmiddelen (alleen herbiciden tegen distels) werden gebruikt was de stap naar een ecologische bedrijfsvoering niet groot. Die stap is in het jaar 1999 gezet. Ze gebruiken nu alleen eigen mest. Hierdoor loopt de melkproductie wel iets terug, vooral in de zomerperiode. De meerwaarde komt uit de kaas. De afzet van de biologische melk is echter wel een probleem. In dit gebied zwaait Campina (waarvan "De Groene Koe"een onderdeel is) de scepter en de onregelmatige melkafzet van biologische kaasboeren wordt niet gestimuleerd. De biologische melk van De Eenzaamheid komt nu in het gangbare circuit terecht en dat is jammer. De kaas gaat naar de groothandel in partijen van 60-80 kazen en is niet zomaar overal in de buurt verkrijgbaar. Een samenwerking met biologische winkel "De Zaailing " (Hooigracht te Leiden) verliep niet naar wens. Marriette vraagt of een samenwerking met leverancier van biologische groentepakketten "De Kievit" mogelijkheden zou kunnen bieden... Dan gaan we weer naar buiten om een tocht rond het eiland te maken. We zien een hooiberg en een hooizolder met hooi (afkomstig van de Lakerpolder) voor de kalveren. Voor de koeien wordt kuilgras gebruikt. Een ronde mestbak staat aan de rand van het erf. Van daar uit wordt de mest met slangen en een flinke motor over het land verspreid. We lopen tegen de klok in rond het eiland. Eerst passeren we een lange strook met knotwilgen en een schitterende ondergroei van bloeiende sneeuwklokjes. Deze sneeuwklokjes worden als plantje gestoken en verkocht. Langs de kant liggen woonarken. De laatste woonark is "niet thuis" maar heeft wel een berg troep achtergelaten. Jan vertelt dat hij naast de verkoop van kaas en melk nog inkomsten heeft uit de verhuur van 9 vakantiehuisjes (rondom de boerderij) en van 10 ligplaatsen voor woonboten en tenslotte nog wat inkomsten uit excursies. Het bosje heet "de armenkaai van Warmond"; hier werd vroeger door de armen hout gekapt voor het fornuis en de kachel. Nu gebruikt Jan het hout als beschoeiing van perceelranden. De wateren op het eiland worden door de Visvereniging Warmond gebruikt als een broedplaats voor de karper. Deze "graast" echter de oevers af waardoor de walkanten instorten. Bovendien maakt de karper het water erg troebel. Een visser heeft hier 5 jaar geleden met elektrische vangtechniek 6200 kg karper gevist. Langs de walkant van de Laeck zijn door het kruien mooie ijssculpturen gevormd. Honderd meter verder zien we hoe de hond (een soort tekkel-terriër) een soepgans te grazen neemt. Jan corrigeert de hond niet. Na een gevecht waarbij de hond niet loslaat blijft de gans roerloos liggen. Is hij dood?… Hoe zal Jan nu reageren?… Jan loopt gewoon door en als wij dichterbij komen vliegt de gans met één hangende poot weg. Jan beschrijft de gans vanuit het oogpunt van een koe: "Een ongenode gast die vreet uit de voerbak en op tafel schijt". Op dit eiland broedt de kievit, de grutto en de tureluur. De nesten worden opgezocht, gemarkeerd en beschermd . Merel vertelt trots dat ze bijna 8 is en dat ze met de motorboot naar school gaat, "de Kinderbrug" in Rijpwetering. Ondertussen worden mij de gesignaleerde dieren ingefluisterd: roodborst, kramsvogel, bergeend, wulp, haas. De blauwe kiekendief komt hier ook voor. Dan staan we stil bij een stukje oever dat 's zomers vol staat met gele lis. Roos werkt mee aan "de natuurmeetlat op het erf" en geeft dit stukje oever speciale aandacht (o.a. door een aangepast maairegime). Jan vertelt dat het krachtvoer dat door de firma Kruit wordt geleverd, afkomstig is van biologische boeren uit Nederland of een der buurlanden. In de polder zien we een der houten beschoeiingen langs een zwaar afgebrokkelde walkant. Jan vertelt dat hij de sloten baggert met een baggerspuit. Het houdt de sloot diep en schoon (goede waterkwaliteit) en is een goede bemesting. Er zit veel stikstof en fosfor in de bagger. Vervolgens passeren we de gevulde veestallen van boer Jan van Rijn die op dit eiland ook percelen heeft. Direct daarnaast staat de prachtige Zwanburger molen (anno 1803) en de molenaarswoning. We ontmoeten de molenaar en zijn vrouw. Ik schat ze rond de 70 jaar. Ze vertellen dat de woonboot aan de overkant afgelopen week is gezonken doordat de eigenaar is vergeten het water af te sluiten vóór de vorstperiode. Aan de overkant zien we ook de luxe jachthaven van Warmond; een totaal andere wereld. Volgens Jaap heeft daar ooit een onderzeeër gelegen. In de tuin van de molenaar staat een gemaal (draaivijzel). Aangezien de polder in de 60er jaren van 240 ha naar 100 ha is verkleind is er nu dus aardig wat overcapaciteit. Het is dan ook niet zo erg dat er flink wat water door de halfrotte sluisdeur sijpelt. Deze sluis werd vroeger gebruikt voor transport van hooi, mest, melk en vee per boot. Jan heeft de binnenste sluisdeur als kind met zijn vader gerestaureerd. Dochter Merel was van de verre tocht moe geworden, maar begint na het passeren van de sluis met nieuwe moed aan de terugweg: "We zijn over de helft!" Als we op deze plek de polder inkijken dan zien we veel kronkelende sloten en een zeer hobbelig weiland. Voor ons een prachtig gezicht! - Voor een gangbare bulkboer een gruwel! Vervolgens lopen we over een extra hoge dijk (anno jaren 60) met aan de rechterhand 't Joppe en links de brede Kruissloot. We genieten van de zon en voelen dat door de dooi de bovenlaag van de grond zachter wordt. Een licht briesje steekt op. Dan wordt onze aandacht weer getrokken door een gigantische groep ganzen: Brandganzen, kolganzen, grauwe ganzen, boerenganzen en volgens Jan-Hendrik mogelijk rietganzen. Het zijn er wel 3000 à 4000… En toch geen zwaan te bekennen in deze Zwanburgerpolder. (Gerard moet over een hek klimmen om een boom te ontmoeten.) Om 12.45 uur zijn we terug op de boerderij. Hier kan ieder een stukje jonge of oude weidekaas proeven en vervolgens kopen. De enige echte Veenweidekaas, van oudsher op De Eenzaamheid op ambachtelijke wijze bereid met zorg voor natuur, landschap en milieu hoog in het vaandel. Om 13.30 uur worden we met de pont weer overgezet en vertrekken we voldaan huiswaarts. Nu heb ik toevallig (of niet) een vrouw die bij de Kievit werkt en zo heb ik de Kievit (met zijn 400 klanten) in contact gebracht met de Eenzaamheid. Die kievit is geïnteresseerd in de veenweidekaas (en mogelijk zelfs in een klein woonhuisje op een biologisch boerenerf).





Natuurtekenen met Haiku: Ik vind het erg leuk om mijn natuurervaringen vast te leggen in Haiku. Haiku is een kort japans gedichtje, van drie regels: bestaande uit respectievelijk 5, 7 en 5 lettergrepen, speciaal over de natuur. Haiku is een tekening naar het leven, een weergave van de directe waarneming van de natuur in haar essentie. Net zoals een landschapsschilder zijn schetsboek meeneemt de natuur in, zo neem ik mijn kleine aantekenboekje mee. Ik heb zaterdag een achtttal Haiku "getekend", die ik jullie hierbij stuur als illustraties bij onze fantastische ochtend. Misschien herken je de momenten?? Impressies van de excursie van de gidsencursus naar de boerderij van de familie van Schie: een glinstertapijt: tienduizend diamantjes na die koude nacht zachtjes brekend ijs stuurt zingende klanksprietsen naar de overkant van de vijfde baan landen duizenden ganzen hier in de polder heb je 't óók gehoord? één koe eet evenveel gras als wel zès ganzen "n luidjagend hondje holt onvermoeibaar vooruit maar krijgt de haas niet!! verijsde sporen diepgetrapt, koeienhoeven poldermaanlandschap met zorg gemaakt van melk van je eco-koeien… een lekker stuk kaas laatste stukje MMM: "Alles van waarde is weerloos" verweven levens!! Of, zoals Lies Rookhuizen het de eer-vorige gidsencursus heel mooi dichtte in een "Elfje" wat ik jullie niet wil onthouden: (en dit is een gedichtje van elf woorden: 1,2,3,4,1) Waarde Moeder Aarde die mij baarde wij houden van elkaar Klaar!! Lieve allemaal, de groetjes van Mariette!! Wil je meer van Haiku weten, bij de Slegte ligt een aardig boekje in de ramsj, getiteld : Zaden van een berk Het dichten van haiku en de geestelijke reis schrijver: Clark Strand Van harte aanbevolen!!





Datum	Zaterdag 8 februari 2003
Locatie	Van Lammenschans naar Burcht
Tijd	09.30 uur - 13.30
Weer	Temperatuur ca 5° C, weinig wind, zwaar bewolkt , maar droog
Blok	fietstocht Mens, Milieu en Maatschappij (blok 6 NGC)
Door	Marijke Schellekens Ook dankbaar gebruik makend van de schriftelijke info van Sjaak (kleine letters)
van LAMMENSCHANS door LEIDEN ZW naar UITZICHT OP DE BURCHT Het begon al veelbelovend: bij station Lammenschans, tijdens het wachten op de laatkomers, kwamen er ruim 300 kolganzen over. Toen wisten we nog niet dat we ook nog pestvogels gingen zien! Sjaak legde uit dat een fietsexcursie behalve uit fietsen bestaat uit stoppen (de "stopplaatsen") en dat die niet alleen gebruikt worden om ter plekke iets te bekijken of beluisteren, maar ook om vast uit te leggen wat je gaat zien op het komende traject. Het is immers nogal frustrerend als je achteraf hoort wat je had moeten zien! In de kleine groepjes werden de aandachtspunten verdeeld: ieder kreeg de opdracht op een bepaald aspect te letten: - fiets/auto/openbaar vervoer mogelijkheden - wil ik hier wonen/ waarom wel/niet? - dieren/planten : waar zijn er mogelijkheden - afvalinzameling: waar en hoe? Ons groepje had de luxe van twee docenten, Gerard voor de leiding en Wouter voor de vogels. Dit laatste was niet gepland, maar pakte zo uit, alhoewel wel te verwachten als je weet dat Wouter een echte vogelaar is. De eerste stopplaats was onder het spoorwegviaduct, waar we boven het verkeerslawaai uit een dappere koolmees zijn eindeloze fietsband hoorden oppompen. Even realiseren waar we staan: het spoorwegtalud (lijn Utrecht -Leiden, vier treinen per uur, deels nog enkel spoor) is de enige groenverbinding van Oost-Leiden naar de stad. Een drukke Lammenschansweg, mogelijke komst van de RijnGouweLijn. Aan de oostkant het open buitengebied van de stad: Cronesteyn. Een stad is een doorgangsgebied: er gaan (schone) stoffen en (gebruikte) stoffen weer uit. We denken aan voedsel (land-, tuin- en akkerbouwproducten) maar ook aan water, lucht en andere (bouw)materialen. Voor het vervoer zijn verbindingswegen naar en uit de stad nodig: via spoor, water en weg, ze zijn duidelijk zichtbaar dan wel hoorbaar. 1. Route van Station Lammenschans naar Ecobel: we blijven aan de linkerzijde (ventweg) rijden richting Lammenschansplein, onder de weg door linksaf richting Rooseveltstraat, even stoppen op de Trekvlietbrug en doorfietsen (met een ommetje over het bedrijventerrein) tem kruising Vijf Meilaan. Vijf Meilaan oversteken, Rooseveltstraat vervolgen en rechtsaf een ommetje door de nieuwe wijk, tot aan Trekvliet en linksaf naar Telderskade, rechtsaf Boshuizerkade op en volgen tem Boshuizerpad, linksaf Boshuizerpad tem Churchilllaan, weg oversteken bij stoplichten, Brandt Buyskade op, aan je rechterhand, na de studentenflats ligt de wijk Ecobel. Fietsend over de zuidelijke ventweg langs de Lammenschansweg zien we links en rechts bedrijven: het valt op hoe laag ze zijn, maar dat geeft wel een enorm ruimtebeslag. Aan de overkant het voormalig veilinggebouw waar nu bedrijven zijn gevestigd (goed voorbeeld van hergebruik). Op de Trekvaartbrug zien we goed hoe ver de industrie (hier langs de watergang) de stad is binnen gekomen: als we de kaart erbij nemen is dat duidelijk zichtbaar. Als wij het voor het zeggen hadden zouden we die Trekvlietranden mooi groen maken, zodat je een groene verbindingslijn krijgt tussen Cronesteyn en het gebied van het voormalige Van Gend & Loosterrein waar we straks nog komen. Er zijn hier maar twee bedrijven afhankelijk van het water, dus het overgrote deel van de kades zou weer natuur kunnen worden! We rijden even een enorm leeg industrieterrein (zaterdagmorgen!) aan de Rooseveltstraat op. Ook hier laagbouw (1-2 verdiepingen) en heel veel parkeerruimte. We discussieren over het waarom: het heeft waarschijnlijk alles met subsidies in de tijd van de bouw te maken, waardoor de prikkel om efficienter van de ruimte gebruik te maken verdween. Na het oversteken van de Vijf Meilaan via de rotonde gaan we even rechts het nieuwe wijkje in dat op het oude NEM-terrein in gebouwd. De straatnamen herinneren aan wat hier vroeger was: Lasserstraat, Kraanbaan… Hier zien we ook woningen boven bedrijven en de hoogte is al minimaal drie verdiepingen, terwijl op de hoek ook een gebouw van 10 verdiepingen staat. En dan gebeurt het: terwijl we een stopplaats hebben achterin dat wijkje, met uitzicht op de spoorbrug over de Trekvliet, roept Wouter eerst: "hoor, een groene specht!" meteen gevolgd door: ". . . en pestvogels!" Iedereen grijpt naar zijn kijker (of die van zijn buurman) en minutenlang zien we ze zitten, drie, aan de overkant van het water. Dan komen ze plotseling onze kant uit en strijken neer in een ielig (sier)boompje dat echter mooie oranje vruchten, mogelijk appeltjes, draagt, op maar tien meter afstand. Kennelijk vinden ze het geen punt dat ze onder het smikkelen van zo dichtbij worden bekeken door een groep van zo'n 15 man (het volgende groepje was inmiddels ook gearriveerd). Onder de indruk en begeleid door het gepiep van een heggemus fietsen we verder. Via de Telderskade komen we bij de Boshuizerkade. Ook hier volop groen en vogelleven: op de hoek van het dak van een flat zit zowaar een reiger, omfladderd door tientallen meeuwen. Vóór ons zien we sportvelden met aan de rand singels met bomen: gelegenheid voor vogels en kleine zoogdieren om te leven. Boshuizerpad: knotwilgen op een soort van laantje, een landelijk element tussen sportvelden. Woensdag tijdens het voorrijden hebben de docenten hier kramsvogels, sijsjes, spreeuwen en vlaamse gaaien gezien. Nu er druk gesport wordt zien we alleen koolmees en roodborst. Er is discussie over het gebruik van deze sportvelden: een groot deel van de week ongebruikt. Ook veel kleine clubs: gemeente stimuleert fusies en meervoudig ruimtegebruik (naschoolse opvang en sportopbouwwerk) dmv. subsidies voor aanleg van kunstgrastrainingsvelden. Het zou jammer zijn als de open ruimte (met deze sportvoorzieningen) hier zou verdwijnen. Deze ontwikkeling heeft in andere steden reeds plaats gevonden: daar is lering uit getrokken. We fietsen tussen de sportvelden door richting Churchilllaan: dit is inderdaad een mooi stukje groen midden in een woonwijk. Als de gemeente hier een deel van tot parkachtig/recreatief gebied wil maken zou dat niet slecht zijn, denk ik. Gerard legt uit hoe het zit met de plannen voor Rijksweg 11 west, die de Churchilllaan als verbindingsroute tussen A4 en A44 zou moeten ontlasten. Een hele ingewikkelde politieke kwestie. Aan de overkant van de Churchilllaan komen we al snel in de wijk Ecobel: Deze ecologische wijk is gebouwd in 1993 (architect Renz Peijnenburg). Duurzaam bouwen aspecten zijn te zien aan: gebruik maken van zonne-energie/warmte door noord/zuid oriëntatie van de huizen; serre aan het huis - op het zuiden - (op sommige daken zie je ook zonnepanelen: deze zijn later aangelegd bij bewoners die een zonneboiler wilden hebben). tijdens de bouw zijn een aantal bomen die er al stonden blijven staan. op de schuurtjes zijn zgn sedumvegetatiedaken aangelegd: geeft een beter micro­klimaat in de wijk (meer vocht). hemelwaterafvoer in de wijk, regenpijpen van milieuvriendelijker materiaal, die uitkomen op de straat; er zijn geen vierkante tegels gebruikt maar kleine steentjes, zo gelegd dat er een goot in het midden komt en uiteindelijk het water op de sloot loost. houtgebruik: kozijnen en ramen zijn van vurenhout, behandeld met natuurverf; de bergingen zijn van onbehandeld western red cedar, dat verkleurt o.i.v. weersinvloeden. buiten aan de huizen zit een zgn recycling-kast. in de daken zijn gierzwaluwdakpannen verwerkt. We stoppen op een tweetal plekken in dit wijkje om alles eens goed te bekijken, maar betwijfelen of de afwijkende dakpannen wel geschikt zijn voor gierzwaluwen. Eksters willen hier zo te zien wél wonen, want we zien er een die vast zijn burcht inspecteert. We verlaten de wijk aan de Haagwegkant. 2. Route van Ecobel naar Sterrenwachtlaan. Haagweg op, richting stad, over het spoor (= Noordeinde). Net voor de brug (het Noordeindeplein) ga je rechtsaf de Rijn en Schiekade op (alternatief: direct de Witte Singel op) Fietsen tot brug naar links, Groenhovenstraat in, rechtsaf Witte Singel op, doorfietsen tem Vreewijkbrug. Kaiserstraat in tot aan Jeruzalems- en Bethanienhofje. Uit Ecobel op de Haagweg komend, zie je een van de belangrijkste transportroutes in de stad voor de scheepvaart. Nog steeds zijn er bedrijven die afhankelijk zijn van het transport over water. O.a. houthandel Noordman (let op de houtzaagmolen!). In het verlengde van het Landschapsbeleidsplan: de familie Noordman zou hier een recreatie-transferpunt willen starten. Vlak over het spoor gaan we meteen rechtsaf en stoppen vooraan op het voormalige Van Gend & Loos terrein. Om het parkeerprobleem in de binnenstad op te lossen kun je hier je auto neerzetten en via busjes word je naar en uit de stad gebracht. In het kader van een bijzondere regeling Stad en Milieu wordt er gestudeerd op de noodzaak en wenselijkheid van het onder voorwaarden afwijken van de milieuregels. Volgens de huidige normeringen zou er in deze zone niet gebouwd kunnen worden. Binnen het experiment Stad en Milieu zijn er wel mogelijkheden. Onder voorwaarden kan er van deze milieuregels worden afgeweken. Een van de voorwaarden is overleg met de omwonenden over compensatie: investeren in het leefklimaat door water en groen ruimte te geven. Veel bewoners van de naastgelegen wijken koesteren deze spoorstrook. Het biedt hen vrij uitzicht, een groene omgeving en recreatiemogelijkheden, er zijn volkstuinen, watergangen, een manege en wat ruige veldjes. Onderzoekers telden hier meer dan 150 diersoorten en ruim 300 plantensoorten. Twee eisen: een ecologische wijk en ondergronds parkeren. Gerard vertelt dat de plannen voor woningbouw in overleg met de bewoners worden gemaakt. Gedacht wordt aan huizen met diepe tuinen, die aansluiten op de diepe tuinen van de Rijn en Schiekade, om zo weer de groene verbindingslijnen te versterken. Ook het Aalmarktplan komt even aan de orde: in de folder over dit plan lees ik: "In het verleden zijn in het Aalmarktgebied veel historische panden gesloopt en vervangen door grootschalige nieuwbouw. Voorbeelden daarvan zijn het V&D complex en het Rijnlandgebouw. In het Nieuwe Aalmarkt Plan wordt gekozen voor behoud van de waardevolle bestaande bebouwing en kleinschalige nieuwbouw, zorgvuldig ingepast in de historische bebouwingstructuur." En: "Met groen in de Breestraat en tuinen achter de prachtige cultuurtrekker in de Aalmarktschool en achter de nieuwe woningen aan de Boommarkt zal de Leidse binnenstad een inhaalslag op groengebied maken. De verschillende functies die een centrum heeft (wonen, werken, winkelen, horeca, rust) zijn in dit plan evenwichtig verdeeld." Bij bestudering van de folder zie ik inderdaad af en toe wat groen, maar veel verder dan een rij bomen op de Breestraat (ter flankering van de Rijn Gouwelijn) en de geplande binnentuin achter de Aalmarktschool kom ik niet. En gezien de vele functies die een centrum dus moet hebben (wonen, werken, winkelen, horeca, rust) kun je ook niet te veel verwachten van de functie "rust", zeker niet als ook nog de RGL gaat rijden! Maar elke boom draagt natuurlijk bij aan een verbetering van het leefklimaat. Vervolgens stappen we weer op en rijden de route over de Rijn en Schiekade tot op de brug bij de Groenhovenstraat. Hier kun je goed zien dat je op (minstens) twee manieren walkanten kunt aanleggen: naar het noorden toe is die strak in steen aangelegd, aan de andere kant heeft de oever een meer landelijk karakter. Als je op de kaart kijkt: de natuur komt vanuit het zuiden tot deze brug de stad in! Op de Witte Singel fietsend zie je aan je rechterhand een vrij groot groen stuk met speelwerktuigen. Vroeger was hier een theetuin gevestigd. Groenhoven en de wijk erachter was vroeger het gebied van tuinderijen en kwekers, dus veel groen. Ook de naam Witte Rozenstraat stamt uit die tijd. Toen de stad nog binnen de singels lag was de Witte Singel de buitengrens van Leiden. Het bleken (witten) en uitleggen van lakens om te drogen gebeurde hier, vandaar de naam. Wanneer je op de brug van de Witte Singel naar de Kaiserstraat staat (Vreewijkbrug) kun je het effect van ganzenpoep op gras duidelijk zien, waar ganzen regelmatig komen is er nauwelijks nog gras. De Kaiserstraat was vroeger ook een gracht, de Cellebroedersgracht (in 1875 gedempt). 3. Route van Sterrenwachtlaan naar restaurant V&D Kaiserstraat vervolgen, dan links Zegersteeg in, aan het einde rechtsaf de 5e Binnenvestgracht op en weer rechtsaf Nonnensteeg in. Steeg uitfietsen, Nonnenbrug oversteken en Kloksteeg in, doorrijden tot Pieterskerk. Bij de kastanje aan het einde van de Kloksteeg zetten we onze fietsen op slot. Rechts het poortje in naar P.G. Speckhof, links door de Gekroonde Liefdespoort door de Wolsteeg richting Breestraat. Op de Breestraat linksaf door Maarsmansteeg richting V&D. We zijn onderhand al een beetje overvoerd geraakt met al het moois en interessants van deze ochtend, maar gaan toch nog even alle hofjes in, eigenlijk te kort, maar de koffie aan het eind van de rit lokt! Op de Kaiserstraat richting Zegersteeg passeer je twee hofjes aan je linkerzijde, het Jeruzalemshof en Bethanienhof. Daar even de fietsen stallen. Het Jeruzalemshof is het oudste (tenminste: als hofje op die plek, de huisjes zijn vele malen gemoderniseerd), nog bestaande Leidse hofje, gesticht in 1467. Het hof is gesticht door Wouter IJsbrantsz. Nav een pelgrims­reis bouwde hij dit hofje voor "dertien eerbare mannen, die van tijdelick goet vergaen" waren. Dertien huisjes: dit aantal als herinnering aan Christus en zijn apostelen. Destijds was er in het hof ook een kapel, de Cruyscapelle. Deze kapel is gesloopt in 1887. Het Bethanienhof is gesticht in 1563 door Vrouw Agatha van Alckemade. Zij was streng katholiek en de mensen die in het hof mochten wonen moesten een bewijs van goed gedrag overleggen, getekend door meneer pastoor en goede eerlijcke buren. In het hof golden strenge regels, burenhulp was verplicht, bij ziekte moest men elkaar helpen. Ruziemakers moesten door de buren worden aangebracht bij de regenten. Bij nalatigheid: geen turf voor de winter, wat gevaar opleverde voor je eigen gezondheid. Wanneer je vuil water of viswater in de goot stortte stond daar een zware straf tegenover: drie dagen geen bier. Dat was in een tijd dat er geen veilig drinkwater was een behoorlijke straf! In 1907 is het hof opgeknapt, o.a. door architect H.J. Jesse. De groengeglazuurde raamdorpelstenen en horizontale banden van baksteen en de ronde boogvormen voor ramen en deuren zijn kenmerken voor het werk van Jesse. Bovendien vind je die kenmerken ook in het hof in de Zegersteeg terug, het Sint Annahofje of Joostenpoort. Het Sint Annahofje of Joostenpoort is gesticht in 1503 door apotheker Joost Hendricksz. van der Strijpen van Duivelandt en in zijn wilsbeschikking stond dat er in het hof "ten eeuwigen dage vrouwen wesende weduwen off maechden, out boven veerig jairen, guet van famen, ende vroetsamich van leven" zouden wonen. We hadden de Zegerstraat gemist, dus hebben de hofjes in omgekeerde volgorde gefietst, maar toch nog even aandacht gehad voor de Clusiustuin die al eeuwen tegenover de Hortus Botanicus (Sjaak: "de groene long van de stad Leiden") aan de 5e Binnenvestgracht ligt. Wanneer je op de brug (Nonnenbrug) naar de Kloksteeg staat en in de richting van de Kaiserstraat kijkt kun je in de kademuur van het Rapenburg nog een boogvorm herkennen. Hier stond vroeger het water van het Rapenburg in verbinding met de Cellebroedersgracht. De Kloksteeg geeft een beeld van hoe vroeger de stad eruit gezien heeft, winkeltjes en bedrijfjes tussen de woningen, kinderkopjes op straat, groen langs de huizen etc. Pieterskerk: Vanaf 1400 staat deze kerk er, gebouwd van baksteen en witte kalksteen. De stenen zijn vuil geworden van de rook uit de schoorstenen en, later, van de uitlaatgassen van de auto's. Waar de regen vaak op staat is de steen wit, maar ook afgesleten. Regen is nog al eens zuur en dat lost de kalk op. Plekken met een zwarte laagje zijn een beetje beschermd tegen zure regen: Monumentenzorg wil ze daarom liever niet laten schoonmaken. Het Pieterskerkhof is vroeger ook daadwerkelijk een kerkhof geweest. Onder de straat zijn oude graven gevonden. Bij de kastanje stallen we de fietsen. Lopend door het P.G. Speckhof merk je de drukte van het centrum nog niet op. Opvallend is het nieuw gebouwde hof tussen de Langebrug en de Pieterskerkchoorsteeg. Langebrug oversteken, de Wolsteeg in en de Breestraat op. Hier valt het hoogteverschil aardig op. Vroeger gooide iedereen z'n afval op straat: vooral de Breestraat is daardoor een stuk opgehoogd. Via de Maarsmansteeg naar het restaurant op de bovenste verdieping van V&D. Als laatst aangekomen groepje zoeken we een mooi tafeltje om, onder het genot van een kopje koffie met apfelstrudel, de route nog na te bespreken. De aandachtspunten die we tevoren verdeeld hadden worden doorgenomen. Wat de vervoersmogelijkheden betreft is het opgevallen dat er veel parkeerruimte is overal, zelfs bij het station (Lammenschans dan), dat het met de fiets niet ongevaarlijk rijden is op de Witte Singel en vraagt men zich af hoe dat met de fietsers op de Breestraat moet als de RGL er gaat rijden. Over het algemeen heeft men geen leuke woonplek gezien, met uitzondering van de buurt bij Lammenschans (Proffesorenwijk). Voor dieren en planten blijken de lijnen langs spoorlijn en water belangrijk te zijn, maar ook de tuinen hebben een belangrijke rol. Het is opgevallen dat het in kleine straatjes vaak netter is dan in grotere, onpersoonlijkere gebieden. We zitten hier overigens op een historisch gezien interessante plek: hier, beneden ons, was de belangrijke oversteekplaats van de Rijn voor reizigers, toen men nog te voet of te paard ging. Hier komen Oude en Nieuwe Rijn weer samen, aan de voet van de Burcht, die we van hier af prachtig zien liggen, omgeven door hoge bomen: op de kaart een eenzaam groen eilandje midden in de huizenzee van Leiden.





Datum	Zaterdag 11 januari 2003
Locatie	Museum Naturalis en Bos van Bosman
Tijd	10.00 uur - 13.00
Door	Martine Jager
Na een koude periode met een temperatuur van -17 ° C in Nieuw-Beerta in Groningen was het nu een frisse zonnige zaterdag, met weinig wind en een temperatuur net onder nul. Er was veel zon en een lichte bewolking. Op veel plaatsen lag sneeuw. Eerst werd verzameld in Naturalis, waar we uitleg kregen over het natuurinformatiecentrum. Dit is een centrum dat gratis te bezoeken is. Het bevindt zich in het oude Pesthuisgedeelte van Naturalis. Het centrum bestaat uit een uitgebreide bibliotheek over alles wat leeft en bloeit en over geologie. Er zijn ervaren gidsen die je de weg kunnen wijzen. De bedoeling van het centrum is, dat mensen die iets in de natuur hebben gevonden, in het centrum kunnen uitzoeken wat het nu precies is dat ze hebben gevonden. Het eerste wat men bij binnenkomst ziet is de collectie opgezette vogels, met een exemplaar van ongeveer elke vogel die in Nederland voorkomt. De grote vogels zoals de zwanen en reigers zijn aan het plafond opgehangen. De grootteverschillen zijn opvallend. Verderop bevinden zich ladenkasten waarin allerlei natuurschatten zijn ondergebracht. De cursisten en stafleden van de cursus verspreidden zich over de ruimtes, en laden werden opengetrokken en becommentarieerd. Zo vond men laden met kevers, paddenstoelen, korstmossen, mineralen, etc. Een probleem is dat de teksten bij de opgezette dieren erg klein zijn geschreven. Je hebt bijna een loupe nodig om de naam te achterhalen. Verder zijn sommige hoog opgestelde dieren moeilijk te bekijken. Zelf wilde ik de vleermuizen goed bekijken, maar de bovenste waren toch moeilijk op detail te beoordelen. Iedereen amuseerde zich zeer goed. Toen gepoogd werd ons naar de koffie te bewegen, bleek de boekhandel een eldorado voor natuurliefhebbers. Door dit alles vertrokken we pas rond half twaalf op excursie. Vanuit Naturalis liepen we in drie groepen naar de andere kant van de Wassenaarse weg. Tegenover Naturalis wierpen wij een blik in de stal van stier Herman en zijn twee dochters (hoewel ik niet begrijp dat hij zwart-wit is en zij blank-geel). Dit bezoek zette aan tot een levendige discussie over genetische manipulatie. Over het "IJsvogelpad" waar Marijke ooit een ijsvogel zag liepen we naar het Bos van Bosman. Onderweg zagen we een roodborst, winterkoning, heggenmus en enkele kool- en pimpelmezen. Vroeger (rond 1400) lag ter plaatse van het Bos van Bosman een Ridderhofstede met de naam Paddepoel. Bij de studentenflats zijn in een vijver nog funderingsresten van deze hofstede te zien. Later is het een landgoed geworden, dat eind 19e eeuw door de industrieel Bosman werd ingericht. Jan Wolkers noemt dit bos "net een weelderig opgemaakte fruitschaal, dat als een land van melk en honing aan de Rijnsburgersingel lag". Mijn groep kreeg uitleg van Sjaak. Sjaak is jarenlang namens de gemeente beheerder geweest van dit terrein, en in die tijd mocht het een stuk woeste zelfstandige natuur zijn. Intussen heeft de gemeente besloten dat het een landschapspark moet worden. Al bij het betreden van het Bos bleek dat de watertoeloop was veranderd, en dat de verbinding met het polderwater was dichtgegooid. De dichte ondergroei was grotendeels verwijderd, en veel hoge bomen waren omgezaagd. Op sommige plaatsen waren takkenstapels gemaakt. Er was een nieuwe sloot gegraven, en het hek dat vroeger het terrein van Nieuweroord afsloot was deels verwijderd. In de hoge bomen vlogen twee paartjes grote bonte specht rondjes. Ik kende het bos als een heerlijke woestenij met veel zangvogels, en Dick vertelde dat hier tot dit jaar een bunzing rondliep. Het lijkt nu een evenbeeld te worden van de Leidse Hout. Er wordt in drie jaar tijd 900.000 euro besteed om deze natuur te veranderen. Vorige week hebben we een discussieavond gehad met natuurinrichters en de discussie over wat nu natuur is en wat natuurverbetering werd ook nu weer druk gevoerd. Het zal boeiend zijn om dit stuk natuur de komende jaren in de gaten te houden en te kijken of er nieuwe natuurontwikkeling optreedt, en het is erg prettig dat ook natuurontwikkeling uitgebreid aandacht krijgt tijdens onze gidsencursus.





Datum	Zaterdag 30-11-2002
Locatie	Van Cronesteijn tot de Klip
Thema	Landschapsfietstocht
Tijd	09.30 - 13.30
Weer	Zeer mistig, windstil, heel klein beetje regen en op het laatst bescheiden zonnetje
Tekst en tekeningen	Suzanne ter Huurne
Landschapsfietstocht 30 november Dat Reigersbos, dat weet ik onderhand wel te vinden, dacht ik nog toen ik vertrok. Maar nu sta ik weer te twijfelen, het was toch het linker paadje... maar zag ik niet de baret van Ab in de mist verdwijnen op het andere pad? Dan hoor ik iemand roepen: "Zo kom je er ook hoor!" Jan Hendrik vliegt rechts voorbij, en ik weet genoeg: alle wegen leiden naar het Reigersbos. Even later zijn we allen aangekomen, enigszins opgewarmd en in groepjes verdeeld; de fietstocht kan beginnen. Ik heb me aangesloten bij Els, Marion, Alies, Anneke en Rik. Sjaak gidst ons deze morgen door de landschappen en rode stoplichten en André en zijn digitale camera vormen de achterhoede. De eerste halte is de Delftse Schouw, vroeger een plaats waar de trekschuiten stopten en goederen verdeeld werden. Nu een huis met rommelige tuin waar ankers en scheepsschroeven geplant zijn in plaats van bloemetjes. Ook heeft men hier de kunst van het totempalen maken herontdekt: houten beelden van vogels staren de voorbijganger aan. De oplettende vogelaars onder ons hebben er misschien een ara, uil en iets arendachtigs in herkend. Iets verderop, bij restaurant Allemansgeest, is het vrij uitzicht helaas beperkt tot een mistige oever met nog 1 zichtbare populier. Dit weer blijkt prima voor het leren herkennen van bomen aan de hand van alleen hun silhouet. Wanneer we bij de Blauwe Brug zijn aangekomen begin ik het koud te krijgen ondanks 8 lagen kleding. Toch maar eens een fatsoenlijke fleecetrui aanschaffen....Een zwarte kat voegt zich bij ons groepje en luistert geïnteresseerd mee. Hij laat zich niet afleiden door het groepje staartmezen dat verderop in een boom zit, in tegenstelling tot Alies en mij. Door Voorschoten, langs de natuurlijke oever van de sloot komen we bij de Langhuisboerderij. Sjaak ontdekt een stilleven van appels, mandarijnen en bananen, ingelijst door een klein raampje. Terwijl hij zijn verhaal houdt komt de eigenaar van het pand even naar buiten. Rik grijpt zijn kans en laat hem vertellen over hoe het nou is om in zo'n historisch gebouw te wonen (bijzonder, maar ook veel extra onderhoud). De rechter helft van het huis blijkt op wat veniger grond te staan en inderdaad is die kant wat verzakt. Een scheur in de gevel geeft de scheidslijn aan met de echte zandgrond. Langs de Veurseweg zien we eiken en beuken van ca. 200 jaar oud die zich lekker voelen op de zandgrond van de strandwal. Ik voel me hier ook weer thuis want we naderen de omgeving van mijn adoptieterrein, de Duivenvoordse en Veenzijdse polder. Bij de picknicktafel na de tunnel stoppen we voor warme koffie en een boterham. Rik onderzoekt vuurzwammen op een abeel. Als een echte wetenschapper steekt hij er zijn neus in, voelt eraan en klopt erop. Het enige wat ontbreekt is een smaaktest, dat laat-ie waarschijnlijk liever aan Wout over. Marian en haar groepje zijn intussen ook aangekomen en ook zij verbazen zich over hoe lang de mist aanhoudt. Marian tuurt de polder in: "Er kijkt een schaap naar mij, dat kan ik nog net zien." Verder gaan we door de polder, we zien nog groepen ganzen en smienten. Aan het eind van de weg hobbelt een oud mevrouwtje, nieuwsgierig naar wat wij voor groepje zijn. Ze loopt 'als het enigszins kan' altijd de hele weg door de polder. Hebben we smienten gezien, en nijlganzen? "Dan ga ik zeker nog even kijken!" Bij een grote plas water (waar anders?) komen we Uka tegen met haar vroege vogels. Zij vertelt over de waterhuishouding, over landsbelang dat zwaarder weegt dan plaatselijk natte kelders en over de nadelen van zoute kwel voor de mens: "de mens is een zoetwaterdier". Maar ondanks onze voorliefde voor zoet water houden we er niet van als het op ons hoofd valt, en we zijn blij als eindelijk de zon doorbreekt. Vanaf hier vind ik het moeilijk worden mijn aandacht bij het landschap te houden, liever al fietsend wat kletsen, nog even genieten van het hakhoutbosje van Els en Marion bij Maaldrift, me afvragen waar ik me nu weer bevind, me verbazen dat ik na ruim 6 jaar nog altijd nauwelijks de weg weet in Leiden buiten het centrum... Drie trappen omhoog als laatste inspanning, een kopje thee met chocoladeletter en op de bank in slaap vallen samen met de kat - ik ben weer thuis in mijn eigen landschap.





Datum	Donderdag 28-11-2002
Locatie	Wellantcollege
Thema	Jubileumavond
Tijd	20.00 - 21.30
Lezing	Peter Koomen
Verslag	Jaap Kuijt
Lezing "Seks bij spinnen" De onderwerpen die in grote lijnen worden behandeld zijn Bouw Zintuigen Diversiteit Gedrag Bouw van een spin Een spin is opgebouwd uit twee lichaamsdelen te weten. Kopborststuk en achterlijf. Kopborst stuk Poten Totaal 8 poten, één poot is opgebouwd uit 7 stuken die elk afzonderlijke kunnen bewegen. Elke poot heeft 30 trekspieren die voor het buigen van de poten zorgen. Het strekken gebeurt door middel van vloeistof welke onder druk in de poot wordt geperst. Ogen Op de kop zitten 8 ogen; niet elk oog is in staat om te zien. Ze zitten vast op de kop en kunnen niet bewegen wanneer ze een breder gezichtsveld willen hebben verdraaien de spinnen hun netvlies. De ogen van spinnen zitten niet altijd op dezelfde plaats en verschillen ook van sterkte en lichtsterkte. De stand van de ogen is grotendeels aangepast aan de jacht- of vangmethoden. Er zijn ook spinnensoorten met 6 ogen. Tastertjes, palpen Onder de ogen zitten twee palpen ook wel voel / tastertjes genoemd deze tastertjes worden ook vaak als 9e en 10e poot gezien. Mannelijke palpen De mannelijke palpen zijn knotsvormig. Aan deze palpen zit een soort injectienaald die precies past in het kanaaltje op de buikzijde van het achterlijf bij een vrouwtjes spin. Dit wordt afgedekt door soort klepje. Hierachter zit het reservaat van de spermakamer. Palpen (bij de mannen) en het kanaaltje (bij de vrouwen) passen als sleutel, en sleutelgat in elkaar je kan exact aan de palpen en aan de vorm van het kanaaltje (naar de voorraadkamer voor het sperma) zien of je te maken hebt met twee spinnen van dezelfde soort. Dit geslachtsorgaan van de vrouwelijke spin is de enige manier om een spin exact te kunnen determineren met de daarbij behorende mannelijke palpen. Bij alle spinnensoorten is dit uniek en er kan dus ook geen sperma van de ene soort bij een andere soort terechtkomen. Zie hoofdstuk, Achterlijf: Geslachtsorgaan en Bevruchting. Vrouwelijke tasters Vrouwelijke tasters lopen uit in een punt. Gif klauwen Direct daar onder zitten de gifkaken deze gifkaken zijn essentieel voor de eetwijze van de spin. Door deze giftanden wordt een vloeistof in het lichaam van het prooidier gespoten waardoor de prooi verteert tot een vloeibare substantie die vervolgens wordt opgezogen. Een spin is niet instaat om vast voedsel op te eten, dus het prooidier wordt buiten de spin verteerd. Onderverdeling in gifkaken Er zijn twee soorten giftanden, de zogeheten primitieve stand waarbij de giftanden evenwijdig aan het lichaam staan, Deze tanden kunnen naar voren klappen (rechtkakigen) De "moderne" giftand staat haaks op het lichaam. Deze kunnen dus naar elkaar toe bewegen als een tang die een kabel door knipt (tangkakigen). Hersenen De hersenen zitten op de buikzijde van het kopborststuk. Achterlijf Spintepels Het lijkt net of een spin zijn spindraad uit zijn bek haalt dit is onjuist. Op het achterlijf aan het uiterste puntje zitten in totaal 8 spintepels 6 groten en twee kleinere. Deze tepels zijn instaat diversen soorten van spinrag te produceren, draad wat kleeft, niet kleeft, wollig is, veiligheidslijn en diversen ander toepassingen. De draad samenstelling is grotendeels opgebouwd uit aminozuur dit is een zeer eiwitrijke stof die gewoon weer kan worden opgegeten en dus constant gerecycled wordt. Zuurstof opname De spin is instaat om op twee manieren zuurstof op te nemen. Door middel van boeklongen. Deze boeklong ziet er uit als een leesboek die je met de rug van het boek naar boven vasthoud en er voorzichtig lucht door heen blaast. In de bladen van het "boek" zit bloed wat vervolgens zuurstof opneemt. De tweede manier is door middel van zuurstofoverdracht door bloed. De bloedsomloop is niet zoals bij mensen, bij mensen is het een gesloten systeem. Het bloed wordt bij de mens heen gepompt door slagaders en terug gebracht door aders. Een spin heeft alleen slagaders en aan het einde van die slagaders gaat het bloed zijn eigen weg door het lichaam en baant zich een weg terug naar het hart. Op zijn weg terug wordt zuurstof opgenomen wanneer het bloed aan de buitenzijden van het uitwendige skelet komt. Kleur het bloed De kleur van spinnenbloed is blauw. Geslachtsorgaan Wanneer je de buikzijde van een spin bekijkt is er iets merkwaardigs aan de hand. Op de buik van een vrouwtjes spin zit een kleine uitstulping die de vorm heeft van een penis. Dit is een afdekklepje van twee kanaaltjes. Eén kanaaltje is het geboortekanaal en het andere is een kanaaltje dat naar een ruimte gaat waar het sperma van de man wordt opgeslagen. Bevruchting Wanneer de eitjes door het geboortekanaal naar buiten gaan komen ze langs een kleine aftakking tussen het geboortekanaal en de opslagruimte van het sperma. Op het moment dat de eitjes deze aftakking passeren worden de eitjes bevrucht door het opgeslagen sperma. Uitwerpselen De uitwerpselen worden omgezet in gumanide kristallen deze kristallen verkleuren wit. Deze uitwerpsels worden onderhuids opgeslagen in het lichaam van het dier. Bij de kruisspin kan je deze kristallen aan de buitenkant waarnemen dit zijn de witte vlekjes waar het kruis op zijn rug van gemaakt is deze witte vlekjes kunnen in diverse vormen en plaatsen voorkomen bij diverse spinnensoorten. Groei van de spin De harde buitenkant van de spin (chitine pantser) groeit niet mee maar de spin groeit wel door daarom moet de spin regelmatig vervellen.

Zintuigen Zintuigen van een mens
1. Zien	twee ogen.
2. Horen	twee oren.
3. Reuken	één neus.
4. Evenwicht	twee evenwichtsorganen
5. Voelen	met de huid
6. Proeven	één mond
Zintuigen van een spin
1. Zien	acht ogen
2. Horen	een spin heeft veel loszittende haren die instaat zijn de geluidsgolven op te vangen en te vertalen
3. Ruiken	op iedere poot zit één gat waar hij mee ruikt dus 8 neuzen.
4. Evenwicht	op ieder gewricht zit een evenwichtsorgaan dit is om de stabiliteit van de spin te waarborgen. Dit zijn er per poot 7 stuks maal 8 poten. (Is 56 evenwichtsorganen) .
5. Voelen	Twee tasters aan de voorzijde en verder over het hele lichaam verspreide tast haren.
6. proeven	Over het lichaam verspreide haren die instaat zijn smaak waar te nemen.

Als men meer over deze uiterst aanbevelenswaardige lezing wil weten dan kan men het beste contact opnemen met: Peter Koomen Tel. 071 - 532 46 72 Fax 071 - 572 71 30 Natuur Informatie Centrum Postbus 9517, 2300 RA Leiden telefoon: 071 - 56 87 516 e-mail: nic@naturalis.nnm.nl

Datum	zaterdag 16 november 2002
Locatie	Leiderdorp, Boterhuispolder
Thema	Landschapsfietstocht
Tijd	09.30 tot 13.00
Weer	Rustig bewolkt, later probeert de zon het even, lukt niet
Temperatuur	4 graden
Wind	kracht 3, west
Door	Lenie van Gorkum
Verslag van de landschapsfietstocht rond de Boterhuispolder te Leiderdorp Om 9.30 kwamen wij allemaal bij elkaar op de Zijldijk onder aan de brug bij de L.O.I. en werden daar in twee groepen verdeeld. Tegelijkertijd werden de groepen onderverdeeld in kleine taakgroepjes in verband met de door de gidsencursisten op te zetten tentoonstelling PARELS IN HET LANDSCHAP ROND LEIDEN. Deze tentoonstelling zal vanaf 19 januari 2003 te zien zijn in het bezoekerscentrum Het Reigersbos te Leiden. Voor we vertrokken kregen we nog een paar tips voor als we zelf een fietsexcursie gaan geven: Geef aan waar je wilt stoppen. Zet de fietsen tegen een hek of in de berm. Maak weer een kring. De fietstocht van vandaag was de korte van de twee landschapsfietstochten die bij dit blok van de cursus horen. Eerst de Zijldijk langs. Dan stoppen bij boer Van Schie. Daar naar het geriefhoutbosje van Wout en Rick gaan kijken. Doorrijden naar de noordpunt van de Zijldijk. Een stukje Zweilandpolder door. Terug aan de oostkant van de Boterhuispolder. Bij elk stoppunt controleren of de stafkaart klopt. Onderweg zijn er 4 plekken die de speciale aandacht vragen van een groepje in verband met de te maken tentoonstelling. Om 9.50 fietsen we weg waar onlangs het asielzoekerscentrum gesloten is.Ernaast staat nog het hoofdgebouw van de vroegere meelfabriek de ZIJLSTROOM. Het stamt uit 1916. Al gauw stoppen we op de Driegatenbrug en kijken daar naar de boerderij, die nu een andere functie heeft, nl. caravanparkje en paardenstalling. De boerderij zelf staat netjes recht, op een stevige ondergrond, maar het zomerhuis (vroeger gebruikt als zomerwoning om het grote huis te sparen) staat duidelijk scheef . Waarschijnlijk staat het half op het veen en de boerderij op de klei, naar tevredenheid, want Weltevreden is de naam. Op het erf van de boerderij staan elzen, vrouwelijke essen, knotwilgen en een plataan.Als we naar het silhouet kijken, schatten we de grote els op 15 jaar, want hij heeft al een "stoel" (aantrekkelijk voor reigers om in te nestelen). De grauwe els vormt nooit zo'n "stoel". Overigens is over de boerderijen hier veel te lezen in het boek van C. Thunissen: Landelijk leven in Leiderdorp, Boerderijen en hun bewoners. De Driegatenbrug ligt over de Dwarswetering. Parallel aan de Zijldijk loopt ook een pol- dersloot die de Dwarswetering kruist. Aan de overkant van de Zijl zien we een deel van de Leidse Merenwijk. Deze plek bij de Driegatenbrug is parel nummer 1 van de tentoonstelling. We fietsen verder langs de Zijldijk en herkennen paardekastanjes aan de kandelaararmen. In de bocht zien we populieren staan. Voor de boerderij die we passeren stonden leilinden, nu nog maar één. We stoppen even bij De Puinhoek. Er is een gegraven plasje. De sloten zijn zo te zien pás geschoond. Een nieuw huis, bijna klaar, staat op een soort terp. Doordat Leiderdorp een heel oud, verlopen bestemmingsplan heeft, klopt aan het bedrijf dat we hier zien iets niet. Hier was een loonbedrijf, eigenlijk nu een sloopbedrijf. Het moet iets agrarisch hebben en daarom zei de eigenaar heesters te gaan kweken. Dat machinebedrijf hoort op een bedrijventerrein. Hier vertelt Marian ons dat er vroeger helemaal geen weg was langs de Zijl. Rond 1600 wilde men, hoewel er in dit gebied maar een paar mensen woonden, iets hebben richting Leiden, ook met een trekschuit. Het waarom ervan is ons nu niet duidelijk. (Ondertussen geeft een grote buizerd met duidelijke "burgemeestersketting" een show weg boven ons hoofd.) Het doodlopen van de Zijldijk is het behoud geweest van de Boterhuispolder. Nu zijn wij daar blij om. Op de grens van Leiderdorp en Warmond en tegenover de punt van de Merenwijk staat een enorm, nieuw huis: Bouwlust. Er stond een boerderij die afgebroken werd en in oude stijl herbouwd. Nu is het een parkethandel. Het enige oorspronkelijke is een oude, lange, lage schuur, rijkelijk met mos begroeid. Achter de boerderij staat een grote loods die men heeft geprobeerd een passende vorm te geven, het is de werkplaats van het houtbe- drijf. Op deze plek vaart in de zomer een pontje heen en weer tussen de Zijldijk en de zuid- oosthoek van de Broek-en-Simontjespolder. Een stukje verder komen we bij Ruimzicht.Het was vroeger de boerderij waar Jan Hendrik is opgegroeid. De boerderij is afgebroken en vervangen door een bungalow, maar ver weg in het weiland staat nog wel het melkhuisje. De familie Labots heeft Ruimzicht in 1978 verlaten. Jan Hendrik vertelt over de boomgaard, het kippenhok en de strontsloot die er waren. De oude kastanjes staan er nog. Van de twee meidoorns staat er nog één en er staat nog een rij essen (waarin Jan Hendrik zich vroeger van tak naar tak naar de volgende boom en verder slingerde). Aan de overkant van de Zijl zien we een oude molen die vanuit Haarlem hierheen verplaatst is. We komen nu bij parel nummer 2 van de tentoonstelling: De plek bij de rollepalen uit de trekschuitentijd en de Boterhuismolen met aan de over- kant De Strengen en Tengnagel en daarachter 't Joppe. Oorspronkelijk maakte de Zijl hier een flinke bocht, maar ter wille van de scheepvaart werd de Zijl kort na 1920 gekanaliseerd op die plek en zo kwam een klein deel van de Zwanenburgerpolder als eilandje in de Zijl te liggen. Dit eilandje is nu het domein van de waterscouts. Eind 70-er en begin 80-er jaren van de vorige eeuw werd een groot deel van de Zwanenburgerpolder gebruikt voor zandwinning en ontstond daar een grote plas: 't Joppe. De rollepaal, die ervoor diende om de trekschuiten bij het maken van de bocht uit de oever vandaan te houden,wordt door ons uitgebreid bekeken. Daarbij vragen wij ons af tot wanneer men hier met de trekschuit heeft gevaren. Anneke Drijver weet te vertellen dat in Kwadijk, Noord-Holland, tot zeker na 1950 boeren hun melkbussen met de trek- schuit wegbrachten. Zij trokken die schuiten zelf. Wel weten we vanaf wanneer hier trekschuiten gebruikt werden, want we weten dat de Zijldijk, de "trekweg langs de Zijl", in 1683 gereed kwam. Wij kijken vol bewondering naar de prachtige en grote Boterhuismolen, die de polder droog moet houden. Een paar cursisten gaan er zelfs in. Voor de gegevens over de Boterhuismolen verwijs ik naar het cursusblad over de ge- schiedenis van de Boterhuispolder.Vroeger heette de Boterhuispolder ook wel Gasthuispolder, naar de toenmalige eigenaar. Gedurende de hele tocht is ons het grote hoogteverschil opgevallen tussen het water in de Zijl en dat in de polder. In deze polder zien we hoofdzakelijk een blokverkaveling met tussen de percelen soms rechte en soms kromme sloten. De kromme sloten zijn overgebleven stukjes van oude kreken van het Rijndeltagebied. Een andere manier van verkaveling is de slagenverkaveling. Dan zijn de percelen lang en smal, met rechte sloten ertussen. Men begon te ontginnen bij het huis, aan de weg, en werkte zo naar achteren tot een vooraf afgesproken afstand.Men vindt de sla- genverkaveling vooral in echte veengebieden, terwijl de Boterhuispolder veen op klei is. We rijden verder en komen even later via een weggetje vanuit de bocht in de Zijl bij parel nummer 3. Het is de boerderij van boer Van Schie. Achter de wei ligt het adoptieterrein van Wout en Rik, een geriefhoutbosje. Het eerste dat ons opvalt is een oude gevelsteen. Die blijkt afkomstig te zijn van een boterwaag die hier vlakbij gestaan heeft en waaraan de polder zijn naam te danken heeft. De steen dateert van 1650. Het volgende dat opvalt is de mooie erfbeplanting met o.a. linde. Het is nu tijd voor een pauze. Die houden we op een wel heel bijzondere plek, name- lijk in de schuur bij de blaarkopkalfjes, waarvan één pas een paar dagen oud is. We zitten prima op de strobalen en genieten van onze koffie.Wie zin heeft kan bij de boerin echte eigengemaakte kaas kopen. Mevrouw Van Schie heeft over klandizie niet te klagen. Na de pauze tijgen we gelaarsd richting geriefhoutbosje. Johan Kieft leidt het hakonderhoud hier. Gezien de dikte van de takken vermoeden wij dat er om de 5 à 6 jaar gehakt wordt. In dit bosje staat veel es en lijsterbes en heel veel paddestoelen, waaronder viltig elfenbankje. Dit soort bosjes blijkt, net als dit ene, met beleid aangelegd te zijn: in de vorm van een bocht.Dat deed men om in de "koebocht", in de luwte te kunnen melken. Ook bij slagen- verkaveling legde men de geriefhoutbosjes op die manier aan. Wij vervolgen onze weg en komen aan het eind van de Zijldijk. Aan de overkant van het water zien wij in de Zwanenburgerpolder, nu een eiland, een oude boerderij, De Een zaamheid. Zou die altijd zo geheten hebben? In een weiland langs de dijk zien we grauwe ganzen, brandganzen en één indische gans. Wij varen met het pontje over de Zijp naar de Zweilandpolder en rijden over het erf van een boerderij en een kaarsrecht betonnen pad naar een splitsing. Hier vandaan kùn je naar de watermolen bij Zevenhuizen en dan te voet verder langs het water, maar hier al staat een bord: Verboden Toegang. De andere mogelijkheid is buurtschap Het Klaverblad, 100 m. verder. Vanaf deze splitsing zien we ook heel mooi tussen de zeer hoog gelegen woonboten door de kerktoren van Oud-Ade.Vroeger richtte men zich bij het verkavelen en ontginnen ook vaak op de lijn waarin de kerktoren te zien was. We rijden over een smal en bochtig paadje tussen de paar huizen door die samen Het Klaverblad vormen. Over een bruggetje gekomen, met aan onze rechterhand een hoek van het Vennemeer, zien we links in een weiland minstens 400 smienten, een prachtig gezicht. Rechts hebben we jachthaven Het IJsselweitje aan het Vennemeer. We komen daarna langs twee hoge oude boerderijen waarvan de tweede Oudersch Wensch heet. Zo zijn we aangekomen bij parel nummer 4: Vanaf de brug over de Stingsloot hebben we een weids uitzicht over de Ade in Oud- Ade. De Stingsloot slingert behoorlijk, maar de kanten zijn niet vertrapt. Zo ongeveer onder tegen de brug aan staat een huis: Brugzicht. Hier is de eigenlijke excursie afgelopen, maar we praten nog even door over de boeren en hun economische problemen. Een boer kan nu haast alleen maar het hoofd boven water houden als er naast de inkomsten uit de boerderij nog ander geld binnen- komt. Een aantal boeren hebben samen Van-Ade gevormd, een vereniging die zich als doel heeft gesteld de agrarische bestemming van dit gebied te waarborgen. Dat is van groot belang voor de vogels, maar ook voor de recreatie van de stadsbewoners in de natuur. Een van de boeren van Van-Ade, Koert van Heden, heeft dit jaar de landschapsprijs gewonnen, vertelt Marian. Op zijn boerderij heeft die boer een melkrobot. Ook heeft hij een lunchzaaltje voor bezoekers. Goed idee. Wij volgen het fietspad langs de weg langs de Stroomsloot tot aan de Nieuwe Weg en komen via die weg weer op de Zijldijk uit, dicht bij de Driegatenbrug, waar onze eerste parel is. Ondanks het wat sombere weer (gelukkig bleef het wel droog), was het een schitterende tocht: veel geleerd, veel gezien, maar vooral veel genoten! Ik doe het zeker nog eens over.

Datum	Zaterdag 5 oktober 2002
Locatie	Houtkamp Leiderdorp
Thema	Excursiewerkvormen
Tijd	09.30 t/m 12.30
Weer	Regen
Door	Bep van Houten
'Excursie' verslag van de IVN-Gidsencurcus op 5 oktober 2002. Met zo ongeveer de halve cursusbemanning zijn we met excursiewerkvormen aan de slag gegaan. Tevoren kon je voorkeur voor één van vier werkvormen opgeven: "praatwerkvormen", doe-activiteitenexcursie, natuurpad aanleggen en natuurbeleving. Op deze miezerige, winderige zaterdagmorgen bleken in de Houtkamp drie groepen samengesteld, natuurpad en natuurbeleving waren tot één groep samengevoegd. Onder leiding van Sjaak kwam ik bij de doeners terecht. Allereerst kwam er een kist met doespullen op tafel met daarbij een inleiding op doeactiviteiten. Tot mijn vreugde was dit een binnengebeuren, (de 'praters' werden meteen de zeer natte wei in gestuurd.) Van primair belang is dat je de activiteit zoekt na bepaling van het doel van je excursie, het verhaal dat je - al dan niet met handen en voeten - onder de aandacht wilt brengen. Een goede voorbereiding van je inhoud, inclusief de doeactiviteit, is dan ook cruciaal. Verder is het zinnig als je doelgroep de activiteit kan waarderen, dwz geen dames met pumps en kokerrok in de modder sturen svp. Erg duidelijk zijn in je opdrachten is ook slim, zeker bij wat onzeker publiek, en hoe spannender het is, hoe beter. Deze wijsheden verkondigend kwam er van alles uit de kist en uit Sjaaks zakken te voorschijn: zoals loeppotjes, zakmes, een kermistoeter om de roltong van een vlinder te demonstreren, een witte vouwplu om beestjes te vangen bij uitschudden van een boomtak (bij inheemse eiken meestal grote oogst) meerdere soorten boomhoogtemeters, een spiegeltje met lat voor paddestoelen (de lat is voor mensen die niet van bukken houden) een rasp en een bodemthermometer, schrijfplankjes, petrischaaltjes en plastic beestenbakjes, zoekkaarten, meetlint, satéprikkers, vergrootglazen, etc. Meestal vrij simpele spullen, die bestand zijn tegen regen, en goedwillend misbruik. Ik vond vooral een van de boomhoogtemeters een wonder van eenvoud: een driehoekig plankje met een rechte hoek en twee hoeken van 45°. Rechthoekszijden ± 30 cm, en langs de schuine zijde een pvc-elektrabuis vastgezet. Voorzien van een touwtje met steen (loodlijntje àà la behangen) om te zorgen dat je een rechthoekszijde precies verticaal hebt, terwijl je door de buis de top van de boom in het vizier krijgt. Meet met een rollint de afstand tussen jou en de betreffende boom, tel je ooghoogte erbij op: voilà de hoogte van de boom. Een maatje bij het meten is aan te bevelen, allereerst om dat touwtje in de gaten te houden - het moet netjes langs de loodlijn op het plankje lopen - en verder om het einde van het meetlint vast te houden terwijl jij het uitrolt. (Als ik de beschrijving teruglees is die veel complexer dan het hele plankje!) Voor creatieve natuurliefhebbers wacht er bij doeactiviteiten een schone ontwerptaak, zoveel is duidelijk Na bezichtiging van al dit moois gingen we de Houtkamp in en kwamen terecht bij de grote speelwei, in de buurt van een rij knotwilgen. Twee bij twee dienden we een doeactiviteit voor te bereiden en op onze medecursisten los te laten. En zo hebben we twee bomen gemeten, na schatting van de hoogte, (bij hogere bomen veel lastiger dan bij kleintjes) en de levende have bekeken op knotwilgen. Eens te meer bleek dat je een doeactiviteit moet inbedden in een verhaal, sec een grote populier opmeten is veel minder spannend dan dat doen om te weten te komen of je kans loopt hem bij een storm op je hersens te krijgen. Ook is tevoren uitproberen van je doeactiviteit een must, zo bleek het meten van afstand via voetstappen tellen - om de hoogte van een boom te bepalen - geen nauwkeurige methode, die metingen varieerden in de groep tussen 24 en 39 meter (boom was 29 m). En duidelijke taakverdeling tussen de gidsen is natuurlijk ook belangrijk, zodat niet gids 1 vast het verhaal van gids 2 vertelt. De wilgen leverden onverwachte gasten: in de holtes van afgestorven takken - waar we met satéprikkers voorzichtig in prikten - zit zoveel aangewaaid en uit de wilg afgebroken voedsel dat daar eikjes, essen en esdoorns in kunnen kiemen. Korstmos, alg en paddenstoeltjes zijn te vinden, evenals wielweb- en hangmatspinnen. Een wilg blijkt een ecosysteem op zich. Verder leek na goed kijken de algaanslag op de wilgen niet zozeer van de windrichting als wel van de druiprichting van de regen afhankelijk. Lang niet alle aanslag zat op de zuidwestkant, de plaats waar alg groeit hangt af van waar de regen langs de takken kan lopen. Sjaak voorzag ons tijdens onze rol van 'groepslid/publiek' van observatievragen o.a. over creativiteit in omgang met materiaal van de dienstdoende gids en over het aan bod komen van alle groepsleden. In de rol van gids werd ik zelf weer eens geconfronteerd met het belang van gedegen voorbereiding. Voor de vuist weg improviseren is m'n sterkste kant nog niet. Nadat ieder bij toerbeurt gids en publiek was geweest, en de paraplu's voor de zesde keer van de doespullen waren weggewaaid was er tijd voor koffie, opdrogen en napraten. Zo kwamen we nog aan de weet dat je prima plastic spinnen en andere 'enge beestjes' bij de firma Paddenburg (in feestartikelen, Nieuwe Rijn 11 voor niet-Leienaren) kan kopen. En kwamen we er eindelijk achter het doel van die mysterieuze sok aan een touwtje die in de kist zat: langs een kruidlaag slepen in de nazomer levert een sok vol aanhangende zaadjes op. Zo heb ik in het contact met Sjaak en m'n medecursisten ook weer een hoop 'zaad' tot nadenken opgedaan en hoop van mijn medecursisten hetzelfde. (Waarmee overigens niet gezegd wil zijn, dat ik het gezelschap met ouwe sokken wil vergelijken) En zo is 'last but not least' de eindconclusie van dit alles wat mij betreft: ondanks de regen een zinvolle ochtend.

Datum	Zaterdag 21 september 2002
Locatie	Meijendel
Thema	Mieren in de duinen
Tijd	09.30 t/m 12.30
Weer	Droog afgewisseld met enkele korte buien
Door	Els Baars

"De excursieleider heeft de verantwoordelijkheid voor het terrein, de deelnemers voor het weer." GertJan De geheimen van de bosmier De weersverwachtingen waren slecht en 's nachts was er wat regen gevallen. Maar we stonden in een duinwei met wisselende witte bewolking en zon en zo'n aangename 16 graden om de geheimen van de bosmier te ontsluieren. De ene groep ging als eerste met Gerard op pad en hebben daadwerkelijk bosmierenonderzoek gedaan en nesten gevonden, mede omdat zij als eersten ter plaatse waren en zo de bui op het eind van de ochtend voorbleven. Ik volgde met de tweede groep Gert Jan, dé kenner van de duinen. Na zijn inleiding over de bosmier togen wij naar de habitat van de dierengemeenschap die grote overeenkomsten met onze menselijke samenleving toont. De (korte) weg naar de bosmiernesten leverde zo veel boeiende natuur en bijhorende verhalen van Gert Jan op dat een slak sneller voortsnelt. Dat was geen probleem, want hierdoor kregen wij een schat aan informatie buiten het hoofdonderwerp om. Aan mij de taak een poging te wagen een weergave te presenteren. (GertJan heeft 30 jaar bosmieronderzoek gedaan.) Waterbommen en woeste rivieren De ideale temperatuur voor de rode bosmier is 25 graden, onder de 10 graden doen ze weinig en boven de 50 ook niet (in de zomer is het zand snel kokend heet). Regen is een ramp voor de rode bosmieren: één regendruppel is voor een mens gelijk aan een zak water met 50 liter, en een fikse regenbui veroorzaakt snel stroompjes water die voor de rode bosmier een woeste rivier vormen. Dus bij regenachtig weer zie je geen rode bosmieren. Het dreigende regenachtig te worden. . . In een nest zitten snel 100.000 mieren. Als het nest door de regen nat wordt gaan groepen van 1000 mieren bij elkaar zitten in een bal en verhogen hun lichaams temperatuur waardoor het nest droogt. De bosmier is eigenlijk een bosrandmier. De mier heeft de warmte van de zon in de lente nodig. Luizenvee De rode bosmier en de luizen zijn geheel afhankelijk van elkaar, tot wederzijds voordeel, een soort symbiose. Voor de rode bosmier zijn de luizen een soort "vee"zoals de mens zijn varkens en koeien gebruikt. De luis is 'lui', of gemakzuchtig , haar leven bestaat uit het zich volpompen met de voedingssappen van de boomknoppen en het zichzelf reproduceren. Voor de reproductie zijn veel eiwitten nodig. In de voedingssappen van de bladknoppen zitten veel suikers en relatief weinig eiwitten. Mieren leven op het suikerwater van de mier, wat ze aftappen, de 'gele luizenhoning' wat zichtbaar is als de zon dan op de luis schijnt. De mieren brengen het suikerwater naar het nest als dat dichtbij de boom is, anders brengen ze het naar een soort 'tankstation' vlak bij de boom en andere mieren vervoeren het verder naar het nest. De tankwagenchauffeurs pendelen tussen de voet van de boom en het nest en fungeren tevens als 'krant': wederzijdse informatie wordt uitgewisseld. Meestal ligt het nest van een mier binnen een straal van 30 meter. Voor mieren is diversiteit in het bos belangrijk om niet afhankelijk te zijn van één soort luis op één soort boom. Als de ene soort slecht gaat, levert de andere soort meestal betere resultaten: risicospreiding. Het voordeel voor de luizen van de samenwerking is het schoonhouden van parasieten en plakkerige vervuiling van de omgeving van de bladknoppen, de mogelijkheid tot reproductie door eiwitindikking (zoals hierboven beschreven). Vermoed wordt ook dat de mieren de luizeneieren bewaken en verdedigen, maar niemand weet de verklaring hiervoor. Daarnaast is bekend dat de mieren de 'luizenveestapel' net als de mens reguleert: als er te veel komen wordt een deel opgegeten. (De straatmier verhuisd in dit soort gevallen een deel van de luizenveestapel naar een andere plant) Herfst en winter In het najaar is de belangrijkste activiteit voor de kolonie om koolhydraten te verzamelen voor het vroege voorjaar, als het bos nog weinig luizenvoedsel geeft. (Tijdens de winter vegeteren de rode bosmieren 3 tot 4 meter onder de grond, doen niets en verbruiken vrijwel niets.) De groene specht leeft in de winter van de nesten van de grote bosmieren, zelfs in de sneeuw weten ze de nesten de vinden, waarschijnlijk doordat ze weten aan de voet van welke boom een nest ligt. Als je dus in de winter groene spechten wilt zien, is de kans groter als je weet waar de nesten van de grote bosmieren zich bevinden. Mierennesten worden gemaakt van organisch materiaal, m.n. blaadjes en takjes. Het letterlijke hoogtepunt van het nest wordt rond mei bereikt, daarna zakt het nest in door vertering van het organisch materiaal. In de winter heeft het zijn dieptepunt en kan dan zelf een kuil in de bodem vormen. (Uitzondering in dennenbossen met dennennaalden, die verteren veel langzamer). De bodem van dergelijke nesten zijn door de aanvoer van voedingsstoffen voedselrijk geworden. Vroeger zag je daardoor alleen op en rond verlaten mierennesten gedurende zo'n 10 jaar brandnetels staan. (Maar dat zijn lang vervlogen tijden) De rode bosmier bijt niet, hij spuit alleen een zuur dat prikt op wondjes aan je handen. De straat- en de bosmier hebben geen angel. Steekmieren kunnen wel steken omdat ze een angel hebben. Er zijn veel insecten in het bos die de bosmier imiteren, bijvoorbeeld spinnen die de twee voorste pootjes als mierenantennen vormen, of wespjes. Ze hebben hier waarschijnlijk voordeel van, maar wat is nog niet bekend. Konijnenharen of konijnenpluis Op weg naar een bosmierennest, lagen op enkele open plekken plukken konijnhaar. Wat was de aard van het delict en wie was de dader? Mogelijkheden: een vos, maar dan zie je haarpluizen met nog stukken vlees eraan vechtende konijnenmannetjes, maar daar is nu het niet het juiste seizoen voor zwangere konijnenvrouwtjes vlak voor de worp: ook niet de juiste periode nu buizerd of haviken houden niet van haren in hun bekjes, daarom laten ze op een betrekkelijk klein oppervlakte compacte bosjes konijnenharen bij elkaar. Gert Jan ziet dit soort hoopjes pas sinds een paar jaar. Dit is precies de periode sinds de haviken in het duin zijn. Zijn conclusie is daarom dat de dader een havik was. Hazen en konijnen in het duin: de haas is het haasje Het konijn is pas later in de duinen terechtgekomen. In de jaren 50 verdwenen de konijnen bijna geheel door de ziekte myxomatose. Toen kwamen de hazen weer terug. Als de konijnenpopulatie zich weer herstelt verdwijnt de haas weer uit het duin als gevolg van een ingewandsworm die het konijn bij zich draagt. Het konijn is er goed tegen bestand, de haas sterft er aan. Heerlijke ontlasting eten! Gras is een zwaar te verteren groente voor alle dieren, mensen kunnen het niet eens verteren.. Zo hebben koeien een lang spijsverteringsstelsel en herkauwen. Konijnen produceren eerst een breiïge ontlasting die ze weer opeten (een soort herkauwen) en pas daarna komen de kenmerkende konijnenkeutels. Grote kunstwerken in het duin Tijdens het vervolg van de wandeling kwamen we een groep schitterende 'klimbomen' of 'omgevallen' bomen tegen waarbij het leek alsof ook de gebogen boomstammen in de bogen die op de bodem rustten weer in de grond wortelden. Dit zijn oude bomen die de eerste linie bomen waren na het open duin vanaf zee. De zoute zeewind blies ze oostwaards om. Pas in 1903 zijn er vóór deze bomen anderen geplant, waardoor het lijkt of er midden in het duinbos spontaan vreemd gevormde bomen liggen. Paddenstoelen Wij hebben twee paddenstoelen besproken: Eetbaar is de Parasolzwam, een vrij grote beige/bruine klassieke paddestoel, met aan de bovenkant van de stam een loszittend ringetje, zoals bij een echte parasol. Hij is nootachtig van smaak en heerlijk in de Heksensoep. De Groene Knolanemiet is de giftigste zwam van Nederland. Er zijn na het eten aanvankelijk geen symptomen, maar na een bepaalde periode sterft het slachtoffer snel. Na regen lijkt hij op de champion, de groene kleur en de schubben zijn er dan afgespoeld, of blijven wit. Bij een champion worden de schubben na regen altijd zwart. Heksensoep Na afloop kregen we in de tent, na flinke regenbuien, deze heerlijke soep: Ingrediënten (algemeen recept): parasolzwam hondsdraf jonge brandneteltoppen jonge boomblaadjes paardenbloemen en -blad jonge braamblaadjes (zonder stekeltjes) jonge nagelkruidblaadjes n.b. nooit: blaadjes van jacobskruiskruid, want die zijn giftig! Alles mengen, wat bouillon er bij, en smullen! Deze soep wordt met en door de kinderen gemaakt in het kader van het project "Het Bewaarde Land", een 5 daagse duinbelevingsproject voor lagere schoolklassen. GertJan vertelde tijdens de regen schitterende verhalen over dit project. Zeer waarschijnlijk gaan wij als NGC komend voorjaar een dag "Het Bewaarde Land" beleven. Vrijwilligers die mee willen helpen of opgeleid willen worden als gids in dit project kunnen zich van harte opgeven, want er is een tekort aan medewerkers. Voor algemene informatie over het project kijk op: www.natuureducatie.nl, de schitterende site van het MEC Leiderdorp (zo wie zo een kijkje waard!). Op de openingspagina in het zoekblokje aanklikken op "Bewaarde Land". Dit was wederom een inspirerende NGC-excursie!!!

Datum	Zaterdag 7 september 2002
Locatie	Duingebied Hollands Duin bij Duindamse Slag/Noordwijk-Noordwijkerhout
Thema	Zônering en successie in de duinen en andere duinzaken.
Tijd	09.30 t/m 13.00
Weer	Flink bewolkt met eerst regen, later lichter bewolkt. Windkracht 4 - Temperatuur 16 naar 20 ° C
Door	Cor Verdiesen
Zelden wordt er zo veel regen voorspeld als voor vanmorgen. Edoch: na een eerste bui, klaart het warempel op en wordt het zelfs heel prettig excursie-weer! En dat terwijl we in die geweldige Noordwijkerhoutse duinen al genietend onze kennis verder uitdiepen. Maar dat weten we nog niet als we tegen 9.30 uur verzamelen op de parkeerplaats bij de Duindamse Slag bij Noordwijkerhout. Stipt op tijd legt Wouter uit: We gaan van het binnenduin via het middenduin naar de zeereep lopen én We moeten ons in 4 groepjes verdelen, elk groepje bij 'n docent/gids. Deze zijn als ik het goed gezien heb: (1) André, (2) Henk, (3) Aad en Marian, (4) Els L. en Wouter. Ook de aanwezige mensen van de Berkheide-adoptiegroep (Ellen, Rob en Cor) verspreiden zich. Ik sluit me bij Els en Wouter aan samen met: Marion, Els B., Dick, Marijke. Pal buiten de parkeerplaats aan de duinrand vertelt Wouter dat er een plannetje aan het rijpen is de 'Mierenleeuw' op te gaan graven. Daarover straks meer. We houden het spannend. Els L. vertelt in haar inleidend praatje kort en bondig het verhaal over het ontstaan van de duinen; over oude, ontkalkte duinen én nieuwe, kalkrijke duinen. Zij laat ook een schematische doorsnede-tekening zien vanaf zeg maar van 'de Horsten' tot en met de Zeereep: het strandwallenlandschap. We staan hier pal aan de rand van het binnenduin, waar je heel duidelijk kan zien, dat men indertijd hier aan het afgraven is gegaan om bollenland te maken. Nu liggen er aan de rand veel campings. In de tijd van de Romijnen waren er meer duinen. Tussen 1558 en 1607 zijn er flinke stukken kust weggeslagen zoals het gehucht Berkhey (Berkheide net onder Katwijk). We lopen even door en gaan rechtsaf het duin in. Daar zien we meteen de hippo- en carni-flora (uitwerpselen paarden en honden). We zien er verschillende verstoringsplanten, zoals: kaasjeskruid: Kaasjeskruid is een stikstofminnende plant en groeit bijzonder goed op overbemeste plekken. Net zoals de andere leden van de kaasjeskruidfamilie bevat ook deze soort veel slijm en enige looistoffen. Hij werd vroeger dan ook als geneeskrachtige plant gebruikt, met name inwendig bij ontsteking van slijmvliezen, maar ook uitwendig voor de behandeling van wonden. "Wat zie je nog meer?" vraagt Wouter. We zien: brandnetel, perzikkruid, varkensgras, grote klis, stinkende gouwe : Stinkende Gouwe heeft in alle organen een oranjegeel melksap, dat een reeks van alkaloïden bevat. Reeds sinds het begin van de Chinese beschaving wordt de plant als middel voor het wegbranden van wratten gebruikt. Natuurlijk staat daar ook de bijvoet (= Artemisia vulgaris)(familie v.d. zeealsem = Artemisia maritima). Beiden composieten. Bijvoet: een verklaring voor de wonderlijke naam van deze plant is, dat een aan de voet gebonden bosje ervan, moeheid voorkomt. De Romeinen pasten dit al toe. Vroeger vond de Bijvoet door zijn gehalte aan etherische oliën toepassing als artsenijplant. De stengelbladeren zijn ongesteeld en aan de voet geoord. Alle bladeren aan de onderzijde wit viltig. Bloeiwijze: kleine bloeihoofdjes dicht opeen. Even verder staat een gewone esdoorn. Daarbij hoort natuurlijk het verhaal van de verschillende soorten 'vleugeltjes'. We zien dat hierbij de hoek ervan kleiner is dan bij de noorse esdoorn. Weer komen we egelantier tegen met zijn oranjerood tot bloedrode bottels. Is het egelantier? Ja hoor, we kneuzen wat blaadjes en ruiken frisse appeltjes. Dan legt Els aan de hand van een tekening het verschil uit tussen de doorn van bijv. de meidoorn en de stekel van bijv. de roos. Een doorn vormt een geheel met de tak en is naar boven gericht. De stekel is een apart onderdeel aan de tak en is naar beneden gericht. Het zijn de 'ellebogen' in het struweel. Els vertelt enthousiast het verhaal van Lucifer in de hel. Die doet zijn stekels omhoog. Waarom? Lucifer was het verblijf in de hel zat. Toen dwarrelden er rose zaadjes. Op de grond en met water groeiden ze en groeiden ze. Lucifer beklom en klauwde tegen de roze stengel die hoog reikte. De roos zei: "Wat maak je me nou?" en deed zijn stekels omlaag. Uiteindelijk boinkte Lucifer op de grond. Lucifer is dus nog in de hel. Dit is het verhaal van 't stekelroosje. We zien de dagkoekoeksbloem (2-huizig) met vruchtbeginsel, zaadbol en steviger stengel; (vr) kelk soms rood; open maken, geen vruchtbeginsel; helmknop m. stuifmeel. Wilgenroosje (Teunisbloemfamilie) is pluizig; wanneer rijp, kan je uit elkaar trekken, = windverspreider. Zie ook het 'elfenverhaal' over het wilgenroosje opgetekend door Marian Kathmann in Sleutelblad nr. 1 - maart 2002) We zien: paarden met bereiders ons pad kruisen. Die zie je vaker in het duin. Graafwespen hoopjes vers zand ± 10 cm.; Salomonszegel zwarte besjes (enkel) Duinroos spinosissima? donkere bottels Duinsterretje (mos) Natuurlijk doen we ook de waterproef. Mierenleeuw - Myrmeleon formicarius We gaan rechts wat naar boven en daar zien we de 'zandtrechters' van de mierenleeuw-larven. Er wordt een mier in zo'n kuiltje gegooid en direct zien we dat de mier een beetje naar beneden vastgetrokken wordt. Volgens onderstaand verhaaltje (uit: 'Natuurgids' ANWB) zien we dat deze leeggezogen wordt. Het is een indrukwekkend gebeuren. We zijn het er over eens dat je dit maar niet tijdens een publieksexcursie moet laten zien. Dit is ook een typisch voorbeeld van: "je moet het weten, anders valt een dergelijk bouwsel niet op." L 35 mm Sp tot 80 mm - mei-aug. K: slank, met grote, ongevlekte vleugels; lichaam bruin. V: in grote delen van Europa, algemener in het mediterrane gebied; op zandstranden, in de binnenduinen, zandige heidevelden e.d. W: de volwassen dieren lijken op Iibellen, maar zijn gemakkelijk te herkennen aan de korte, knotsvormige voelsprieten en aan de langzame manier van vliegen. Opmerkelijk is de levenswijze van de larven, de eigenlijke mierenleeuwen (1b); ze leven alleen in zandgrond en bouwen kleine trechters (lc) waaronder ze zich ingraven. Alleen de krachtige tangen steken iets naar buiten. Raakt een mier over de rand van de trechter, dan valt hij omlaag en kan in het wegglijdende zand niet meer omhoog. De mierenleeuw zuigt zijn slachtoffer dan leeg. Foto: "Marijke: Is dit dé grote mierenleeuw-kuil?" fantasie - Teunisbloem 1e jrs. Rozetten Balsempopulier vruchtje "purol"-luchtje Zandzegge = naaimachientje Wilde peen uitgebloeide schermbloem = vogelnestje Hennepnetel verstoringsplant (lipbloemig) meeldauw Zuurbes = Berberis m. langwerpige, rode vruchtjes. Salomonszegel m. vlinder. Vlasbekje Cor laat zien dat als je vlak onderin bloem knijpt het 'vogelbekje' open gaat; fam. helmkruid. Duindoorn vr./m.-struiken met/zonder besjes. Van de Duindoorn heeft men fossiele stuifmeel-korrels gevonden die bijna 10.000 jaar oud waren. Hieruit heeft men af kunnen leiden dat het een van de pionierplanten was die zich vlak na de Ijstijd in onze streken vestigden. De Duindoorn is in staat uitlopers te vormen, die de grond met hun wortels bijeenhouden en al snel tot bosjes uitgroeien. Net als andere pionierplanten heeft de Duindoorn zeer veel licht en ruimte nodig om de gedijen. Ook bezit hij het vermogen om stikstof uit de lucht op te nemen en dit in een voor andere planten bruikbare vorm in de grond te brengen. Deze eigenschappen voeren de struik zelf echter naar de ondergang, want zodra hij gezorgd heeft voor een stabiele, vruchtbare bodem, verschijnen er grotere bomen die het licht en de ruimte wegnemen die hij nodig heeft. Men vindt hem bij ons dan ook vrijwel alleen nog maar in de duinen. De rijpe besjes zijn vitamine-C-rijk en smaken heerlijk als je van een ietwat zurige smaak houdt. We zien: verschillende hoopjes wit zand en vragen ons af of het molshopen zijn. een gat met knikkende distel erin. weer een overhangende boom met weer mierenleeuwkuiltjes eronder. Ook hier geldt: je moet het even weten. Het werkt. havikskruid, een composiet. We staan even stil bij een amerikaanse vogelkers met zijn in september prachtige rood tot oranje herfstblad en zijn naar bittere amandelen smakende donkere besjes (=blauwzuur). Verder horen we pimpelmeesjes en het tikken van de grote bonte specht. We lopen nu over de groene-paaltjes-route. Ook de wilde kardinaalmuts - na de vraat van de stippelmot voor de 2e maal dit jaar met blad - staat volop in bloei. De vruchten zijn vierlobbige zaaddozen, die bij rijpheid een dieproze kleur krijgen en ze kunnen 4x1 oranje zaden bevatten, die later rijp er vlak onder hangen. Daarnaast een cotoneaster met besjes. We gaan rechtsaf. We horen het zeer hoge geluid van goudhaantjes. Ik hoor het nog net. Daar staat een brede, eenzaadlobbige, uitgebloeide wespenorchis. Je ziet duidelijk de nerven van de kroonbladeren parallel lopen. Li. zien we een abeel met op zijn bast grote wybertjes. Even verderop staan de 1e jaars-rozetten van de bosklit (distel). Klis is de oude naam. Tussen het gras zien we een bremraap. Deze parasiteert dus op gras. We zien geregeld zogenaamde keutelplaatsen oftewel konijnenlatrines. Deze liggen vaak op een opvallende, iets verhoogde plek. Erop vind je nog wel eens een vossendrol. De plek is voedselrijk. Dat kan je ook aan de omringende planten zien. Intussen zijn we in het middenduin (Ligusterweg). Ook dat is aan de soorten planten te zien. De begroeiing wordt lager andersoortige begroeiing. We zien esdoorn; zuring, zwarte nachtschade, bladrozet v.d. koningskroon. Els vertelt over zgn. winterannuellen. Deze overzomeren als zaad. De miniplanten, zoals vroegeling, kandelaartje, zandhoornbloem, ruw vergeet-mij-nietje, reigersbek en zanddoddegras bloeien in het vroege voorjaar; zij vormen voor de zomer hun zaad en sterven dan af. Het zaad ontkiemt in de herfst en de plantjes profiteren voor hun groei van het winterzonnetje zodat ze het volgende vooijaar weer volop in bloei kunnen staan. Zulke planten noemen we Winterannuellen. Hier ook volop het duinkruiskruid (oude naam = Jakobskruiskruid). Hierbij past natuurlijk het verhaal van de geelzwarte zebrarupsen van de mooie rood-zwarte Jacobvlinder (één en hetzelfde beest). In tegenstelling tot de stippelmotten, zien we hier als eerste de vlinders verschijnen. Dat komt doordat deze soort als pop in de grond overwintert. De lichtgele eitjes worden in groepjes tegen de onderkant van een blad alleen van het duinkruiskruid afgezet. De kleine rupsjes blijven op hetzelfde blad. De rups vervelt daar in 5 stadia, daarna verpopt hij zich. De grotere rupsen verspreiden zich over de hele plant en eten bij voorkeur eerst de bloemknoppen. Als de rupsen hun plant helemaal hebben kaalgevreten, gaan de 4e en 5e stadiumrupsen op zoek naar meer voedsel. Ze zoeken dan het hele duin af. Wordt niet tijdig weer duinkruiskruid gevonden, dan rest slechts de hongerdood. We zien hier op de open zandplekken zandzegge groeien. Dit plantje groeit zeer snel met lange een ondergrondse wortelstok. Hij gaat zigzaggend rond en naait zo in korte tijd een open plek dicht. Het zand wordt vastgehouden. (het: naaimachientje') Het plantje kan tegen overwaaien met zand. Hierbij past natuurlijk goed het sucsessie-verhaal: Goede zandvastieggers als zandzegge en duindoorn weten zich als pioniers te vestigen en scheppen als kwartiermakers een geschikt milieu voor vele andere planten en struiken. Dit hele proces van vegetatieontwikkeling, waarbij pioniersoorten plaats maken voor andere soorten, die op hun beurt het milieu weer geschikt maken voor hun opvolgers, wordt successie genoemd. In de duinen kan zo'n ongestoorde successie uiteindelijk leiden tot de ontwikkeling van een eiken-berkenbos. De bodem is dan inmiddels gerijpt van schelp tot rijk strandzand tot humusrijke bosgrond. Weer een konijnenlatrine. Er zijn mossen en korstmossen. We zien het duinsterretje. Dat ziet er vooral bruinig uit. Is het dood? Neen! Er zit volop leven in en dat zie je binnen een minuut als je er wat water over giet of spuit. Bijna meteen worden de mini-plantjes (want dat zijn het) weer groen! Dit doet het altijd goed tijdens een excursie/natuurwandeling. Er staat ook: Havikskruid, met gele lintbloemen (composiet). Streepzaad. Zanddoddegras voorjaar? Vleugeltjesbloem Melkdistel (composiet) Wespenorchis Amerikaanse vogelkers Wilde liguster langs de 'ligusterweg'! Hondstong, rozet ervan (2-jarig); bladeren zacht Kruipwilg kruising ervan; Kromhals zou hier voorkomen; we zoeken ernaar, maar vinden hem niet. Slangekruid: rozet; ruwe bladen. Drie-distel zou een eer aan de schepper Driekleurig viooltje hier geen heide kalk We gaan de trap op naar de top. We zien: wilde asperge en molsla. Van bovenaf zien we goed de noordhelling en de zuidhelling én het verschil in begroeiïng. De zuidhelling ligt, vooral in de zomer, in de zon te bakken. Vandaar dat er 's zomers een woestijn-klimaat kan heersen. Door de zon kan de temperatuur vlak boven de grond tot boven de 500 C. oplopen, terwijl 's-nachts - dankzij uitstraling - de afkoeling groot is. Deze hellingen zijn erg droog, ondanks het feit dat er meer regen opvalt (overheersende zuid-westenwind) dan op de andere helling. Het water verdampt echter snel en de bovengrond blijft droog. Op deze hellingen treffen we een schrale plantengroei aan. Hier groeien vooral de winter-annuellen, een heel aparte groep van éénjarige planten. Voor deze planten is de zomer het moeilijke jaargetijde. Zij overzomeren dan ook in de vorm van zaad, zoals de andere planten overwinteren. Ze ontkiemen in de herfst, vormen in de winter al een wortel-rozet(je) en in